Dozvoljena granica

Ministarstvo finansija je prije par dana objavilo preliminarne rezultate izvršenja budžeta Crne Gore za 2025 godinu. Po tim rezultatima konstatuje se “da su javne finansije Crne Gore stabilne , da država ubira više prihoda nego uprethodnim godinama, da se novac poreskih obveznika troši odgovorno uz istovremeno jačanje standarda građana". Takođe je, između ostalog, saopšteno “da je budžetski deficit na kraju 2025. godine, prema preliminarnim podacima, iznosio 3,96% preliminarnog BDP-a, što je u okviru dozvoljenih i planiranih granica". Stvarnost je drugačija od rezultata koje je objavilo MF.

Standardgrađana Crne Gore je urušen, plate su u protekloj godini porasle jedva 1%, penzioneri jedva sastavljaju kraj sa krajem i očekuje ih novo usklađivanje penzija od 0.38%, stopa rizika od siromaštva kreće se oko 20,1%. To znači da svaki peti građanin Crne Gore živi u domaćinstvu čiji su prihodi ispod praga rizika od siromaštva, inflacija iznosi oko 4 % na godišnjem nivou...

Deficit od 4% preliminarnog BDP-a , ukazuje na to da Crna Gora troši značajno više novca nego što prihoduje kroz poreze, doprinose, akcize, carine, donacije i sl.

Dakle, država ima minus koji mora nadoknaditi. Ođe se postavlja pitanje kako riješiti problem deficita? Jedan od modelaje uzimanje kredita kod finansijskih institucija ili emitovanje državnih obveznica. Ovaj model je već korišćen u prethodnoj godini.

Drugi model je korišćenje depozita tj. trošenje rezervi koje su preostale iz prethodnog perioda. Ovaj model se nije koristio u prethodnoj godini, jer su rezerve potrošene za druge namjene i nijesu bile izdašne za pokrivanje deficita.

U ekonomskoj teoriji i pravilima EU ( mastriški kriterijumi) granica "zdravog " deficita je maksimalno 3 %BDP-a. Deficit iznad ove granice, u EU se smatra dugoročno neodrživim za ekonomiju koja nema sopstvenu valutu i potencijalni je rizik koji direktno utiče na rast javnog duga. Izvor ovakvog deficita u Crnoj Gori je prije svega u rastu potrošnje u javnom sektoru gdje se novac trošio na plate zaposlenih, kojih je za 20.000 više u odnosu na 2020. godinu. To su često izmišljena, neproduktivna radna mjesta u državnoj administraciji. Ovakvo trošenje novca, bez rasta produktivnosti, neminovno vodi ka riziku od novog zaduživanja za potrošnju ili povećanju poreza i drugih nameta ( povećanju akciza na duvan koje je uslijedilo krajem prošle godine).

Takođe, ekonomija Crne Gore se suočava sa izazovom visokih troškova otplate “starih dugova". Deficit znači da država, pored vraćanje "starih rata" , mora pozajmiti dodatni novac za tekuće funkcionisanje sistema.

Podsjećanja radi, Crna Gora je imala veoma turbulentne periode kada je u pitanju budžetski deficit. U periodu korone deficit je iznosio preko 10% BDP-a. U periodu 2021- 2023. deficit se kretao od suficita (u pojedinim mjesecima), do 3 % na godišnjem nivou zahvaljujući prije svega ličnoj potrošnji velikog broja stranaca koji su živjeliu Crnoj Gori i inflaciji koja je vještački podigla prihode od PDV.

Sadašnji deficit ukazuje na trend da su rashodi porasli brže nego sto ekonomija raste i ima sve karakteristike "potrošačkog" deficita.

Deficit BDP-a je "gorivo" koje podstiče rast javnog duga. Kako ekonomski rast u Crnoj Gori iznosi oko 3% i manji je od deficita(4%), uz kamatena kredite po kojima se država zadužuje, koje imaju trend rasta (5,2%), javni dug je u visokom riziku od porasta. Ako deficit u budućnosti ostane na sadašnjem nivou ili poraste, država će morati da izdvaja sve više novca samo za kamate.

Vlada Crne Gore mora, najhitnije, da pokrene rast privrede i smanji troškove administracije ili da uvede nepopularne mjere povećanje poreza kako bi deficit i javni dug svela u okviru mastriških kriterijuma.

Pitanja stabilnosti javnih finansija u Crnoj Gori usko su povezana sa deficitomi inflacijom. Crna Gora uvozi većinu proizvoda ( pokrivenost uvoza izvozom je samo 12,8%) i na taj način smo zavisni od cijena na svjetskom tržištu. Deficit, takođe, direktno utiče na cijenu kredita po kojim se zadužujemo jer država sa deficitom od 4% smatra se rizičnim klijentom na finansijskom tržištu. Takva situacija neminovno podiže kamatnu stopu po kojoj se zadužujemo. Visoke kamate za državu se obično prelivaju na visoke kamate za građane i privredu kod komercijalnih banaka.

Da bi država Crna Gora postala punopravna članica EU mora se prdržavati kriterijuma iz Mastrihta koji propisuju da deficit BDP-amaksimalno iznosi 3%, javni dug do 60%, stopu inflacije koja iznosi maksimalno 1,5%. Zvanični Brisel kroz poglavlje 17 (ekonomska i monetarna unija) insistira da Crna Gora do momenta pristupanja EU dovede svoje javne finansije u stroge kriterijume Mastrihta. Crna Gora u svom Ustavu i zakonima ima jasno definisanu fiskalnu politiku i pravila koja korenspondiraju sa citiranim kriterijumima iz Mastrihta gdje Vlada Crne Gore i Ministarstvo finansija treba pod hitno da postupe u skladu sa Ustavom i Zakonom o budžetu i fiskalnoj odgovornosti ( član 20i 21) i utvrde predlog mjera fiskalne politike radi obezbjeđenja sanacije deficita i na taj način pokaže jasnu namjeru uvažavanja preporuka EUi poštovanja zakona Crne Gore.