Devet decenija kasnije: Žarko Marinović i nasljeđe studentske hrabrosti

Prošlo je devet decenija od smrti Cetinjanina Žarka Marinovića, studenta prava u Beogradu, a njegovo ime i danas odjekuje kao podsjetnik na vrijeme kada su se ideali branili životom.

Ubijen je 4. aprila 1936. godine tokom masovnih protesta protiv represije, fašizma i loših uslova studiranja, dok je pokušavao da zaštiti ranjenog kolegu. Njegova smrt postala je simbol hrabrosti i solidarnosti među mladima.

U znak sjećanja na njegovu smrt, u aprilu 1959. donijeta je odluka da se 4. april obilježava kao Dan studenata, a prvi put je proslavljen 1960. u tadašnjoj Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji, navodi se na sajtu Univerziteta Beograd.

Od cetinjske Gimnazije do beogradskog amfiteatra

Rođen 20. jula 1911. u Očinićima kod Cetinja, Žarko Marinović je odrastao u siromašnoj i poštenoj crnogorskoj porodici, kazao je istoričar Jovan Muhadinović, za Radio Cetinje (RCT):

Već kao srednjoškolac prišao je revolucionarnoj struji koja je tražila bolje uslove i izlaz iz teškog ekonomskog stanja u društvu. Učestovao je i u velikom i uspješnom štrajku učenika Gimnazije Cetinje, u decembru 1932. godine – kazao je Muhadinović.

Dr Đuro Batrićević u knjizi „Žarko Marinović, student u Aleji velikana“ zapisuje da je Marinović bio „tih i nenametlji, ali čvrst i pouzdan, zbog čega su ga njegovi drugovi posebno cijenili“.

- Učestvovao je u pisanju komunističkih parola, koje su tih teških dana, osvitale po zidovima Gimnazije Cetinje, a 5. decembra 1932. g. bio je u poznatoj grupi štrajkača, od 144 učenika. Štrajk je uspio. Niko od učenika nije bio isključen, iako je bilo prijedloga da se Gimnazija zatvori. Školske 1932/33. godine Žarko je položio ispit zrelosti – zapisao je dr Batrićević.

Nakon mature, zahvaljujući „fondu za siromašne drugove”, odlazi u Beograd gdje upisuje Pravni fakultet, tada najaktivnije žarište studentskog pokreta.

Univerzitet kao žarište orpora

U Beogradu, Marinović nastavlja revolucionarni rad u okviru studentskog pokreta.

- U tom pokretu bili su i Veljko Vlahović, Ivo Lola Ribar, Svetozar Vukmanović Tempo i dr. Veoma brzo postao je i član Komunističke partije Jugoslavije. Kao jedan od organizatora Marinović je učestvovao u protestima koji su obuhvatili univerzitete širom tadašnje Jugoslavije  – kazao je Muhadinović.

Tridesete godine 20. vijeka obilježili su česti studentski štrajkovi širom Jugoslavije.

Nakon pobjede naprednih studenata na izborima studenata 1934. godine, formulisani su zahtjevi. Tražena je autonomija Beogradskog univerziteta i bolji studentski standard. Odgovor vlasti bio je represivan. Demonstracije su ugušene, studenti hapšeni, a politički pritisci pojačani.

Vlada je, u cilju uništenja revolucionarnog pokreta među studentima, oformila Organizaciju nacionalnih studenata (ORNAS), od krajnje nacionalističkih i profašističkih studenata. Zakon o uvođenju studentske policije donijela je 1936. Vlada Bogoljuba Jevtića, čime je kriza produbljena.

Odgovor je bio masovni studentski protest, a zajednički program i zahtjevi formulisani su u 16 tačaka.

- U studentskom programu protestanata između ostalog najvažniji zahtjevi odnosili su se na  autonomiju univerziteta i ukidanje “studentske policije”. U porastu nacionalizma i šovinizma koji je poklopio tadašnju Evropu, protesti su imali i antirežimski i antifašistički karakter – kazao je Muhadinović.

Između ideala i političkih sukoba

Na pitanje da li su protesti 1930-ih bili autentična borba mladih za društvenu pravdu ili odraz političkih uticaja i ideoloških sukoba tog vremena Muhadinović ističe: Protesti su bili i jedno i drugo. Borba za pravdu je beskonačan proces. U tom periodu, siromaštva i diktature vlasti iz grotla nezadovoljnih jugoslovenskih naroda pomen „studentske policije“ izazvao je eksploziju nezadovoljstva. Protesti su  podržani i od strane studenata Ljubljane i Zagreba, i vrlo brzo su se proširili i na obespravljene radničke mase.

- Vlasti Kraljevine Jugoslavije pokazaće u narednim godinama da nemaju ni znanja, ni sposobnosti da srede ekonomsku situaciju u zemlji. Uprkos demokratiji kojom su se kitile, demokratije nije bilo bez u parolama i na papiru – kazao je Muhadinović.

April 1936. godine: Ubistvo Marinovića rasplamsalo studentske proteste

Masovni štrajk studenata počeo je 3. aprila 1936.

Dan kasnije, u jeku sukoba, student prava sa Cetinja Žarko Marinović, ubijen je ispred zgrade Medicinskog fakulteta, u Beogradu. Napadnut je kamom s leđa dok je pokušavao da zaštiti ranjenog kolegu. Napadač je bio student, član desničarske organizacije.

Njegova smrt još jače je rasplamsala proteste, koji su trajali do 28. aprila..

Ovaj događaj snažno je odjeknuo širom Kraljevine Jugoslavije, i u Zagrebu, Ljubljani, Subotici i Skoplju. U njegovim rodnim Očinićima 7. aprila 1936. održan je pomen uz prisustvo velikog broja ljudi iz raznih krajeva Crne Gore.

Istoričar Jovan Muhadinović pojašnjava kompleksnost tadašnjih sukoba i značaj Marinovićeve žrtve.

RCT: Marinović je nastradao pokušavajući da zaštiti svog kolegu u sukobu unutar samih studenata. Dakle, nisu to bili samo sukobi studenata s policijom, već i unutrašnje tenzije. Kako biste protumačili važnost te činjenice u kontekstu šire studentske borbe?

- U ovim protestima izgubljen je jedan mladi život. Žarko Marinović je u tom trenutku imao svega 25 godina. Studentima je tada postalo jasno da ukoliko ne nastave borbu za svoja prava biće ugroženi njihovi životi i budućnost. Nastavkom protesta  pokazali su ogromnu hrabrost. Uprkos blokadi policije i zabrani, hiljade mladih su odlazili na Žarkov grob da polože cvijeće. Protesti su nastavljeni sa još većim intenzitetetom i masovnošću – ispričao je Muhadinović.

RCT: Znači li to da je studentski protest bio konfliktniji nego što se obično prikazuje u popularnim narativima?

- Protest je bio mnogo konfliktniji. Posebno nakon ubistva Marinovića. Mladi su uvidjeli kolika je opasnost od ORJUNA-e (Organizacije Jugoslovenskih Nacionalista). Pripadnici ove fašističke Organizacije su počinjenim zločinom pokazali da su u ostvarivanju svojih namjera na sve spremni – kazao je Muhadinović.

Protesti studenata rezultirali su smjenjivanjem tadašnjeg rektora Vladimira Ćorovića i povlačenjem odluke o uvođenju “studentske policije”.

Nasljeđe koje traje

Aprilski događaji iz 1936. godine označili su prekretnicu u istoriji studentskog pokreta.

Kao je zapisao Ivo Lola Ribar,u aprilskom broju „Studenta” za 1938. godinu, u članku „Od 4. aprila 1936. do 4. aprila 1938”:

- Dvije godine nas dijele od dana junačke smrti Žarka Marinovića, od onih dana velikog aprilskog štrajka, kojim je poslije 25 dana borbe, odbranjena autonomija Univerziteta i stvoreni potrebni uslovi za budući razvoj i rad studenata i njihovog pokreta – odlomak prenosi dr Đuro Batrićević u svojoj knjizi.

Uspomena na Marinovića nastavila je da živi među studentima. Njegovi posmrtni ostaci, 15. juna 1972. prenijeti su u Aleju zaslužnih građana, u Beogradu.

Danas, priča o Žarku Marinoviću i aprilski događaji 1936. trajni su podsjetnik na cijenu borbe za slobodu, dostojanstvo i pravo na glas, a nasljeđe tih događaja ističe ulogu mladih u društvenim i političkim promjenama.