Daning-Krugerov efekat u ekonomiji

Piše: Zoran Jelić

U psihologiji je odavno poznat Daning-Krugerov efekat – ograničena racionalnost (“kognitivna pristrasnost") u kojoj pojedinci s najpovršnijim znanjem o određenoj temi pokazuju najveći nivo samouvjerenosti, dok stručnjaci ostaju uzdržani i svjesni svih rizika.

Iako je primarno definisan u analizi ljudskog ponašanja, ovaj efekat ima razorne posljedice kada postane vodeći mehanizam za donošenje makroekonomskih odluka i kreiranje javnih politika.

Primjena ovog modela na ekonomsku stvarnost Crne Gore posebno se oslikava kroz implementaciju programa „Evropa sad”. Pored toga, premijer je najavio i novi“Euro model" koji radikalnim zakonskim izmjenama predviđa potpuno ukidanje doprinosa za Fond PIO i Zavod za zapošljavanje.

Ovakvi potezi pokazuju kako pretjerano samopouzdanje i svjesno kalkulisanje iz populističkog interesazbog ostanka na vlasti, donosilaca odluka može nadvladati fundamentalne zakone ekonomije.

Anatomija jedne iluzije

Proces sprovođenja strukturnih izmjena u poreskom i penzijskom sistemu kroz prizmu Daning-Krugerovog efekta odvija se kroz četiri jasne faze:

1. Početni entuzijazam

Politički kreatori, vođeni populističkim viđenjem ekonomije, plasiraju ideju da se životni standard može dramatično i preko noći podići običnim administrativnim dekretom, ukidanjem doprinosa i preraspodjelom bruto zarada.

U ovoj fazi lansiran je i najnoviji Euro model premijera, kojim se u javnost plasira obećanje o novom skoku zarada ukidanjem preostalih doprinosa za penzijsko-invalidsko osiguranje (PIO) i Zavoda za zapošljavanje. Tada nastupa kratkoročni skok potrošnje i talas popularnosti reforme.

2. Pad samouvjerenosti

Ekonomski zakoni neminovno stupaju na scenu. Nagli priliv novca bez pratećeg rasta produktivnosti generiše visoku inflaciju koja brzim tempom neutrališe kupovnu moć.

Prema najnovijim zvaničnim podacima Monstata, godišnja stopa inflacije u Crnoj Gori u septembru 2026. godine iznosila je 5,2 odsto, što potvrđuje da kontinuirani rast cijena osnovnih životnih namirnica i usluga nastavlja značajno opterećivati kućne budžete.

Istovremeno, u fondovima zdravstva, PIO i Zavodu za zapošljavanje otvaraju se sistemske, rupe".

Stanje duga nakon novog zaduženja od 400 miliona euraiznosi 5.533,53 miliona eura. To iznosi neprihvatljivih 64,42% BDP-a po najoptimističnijoj projekciji za 2026. godinu (odnosno blizu 67% BDP-a ako se posmatra u odnosu na ostvareni BDP iz 2025. godine), prisiljavajući državu na opasni ulazak u zonu visoke fiskalne nestabilnosti radi pokrivanja tekuće potrošnje.

3. Postepeni rast

Javnost i privreda počinju uviđati da održivi rast zarada ne nastaje u poreskim registrima i administrativnim ukidanjem doprinosa, već na tržištu – kroz investicije, inovacije i jačanje realnog sektora.

4. Zrela kompetentnost

Faza u kojoj se ekonomska politika konačno oslobađa populizma i vraća na osnovne realne podatke, balansiranje budžeta i oprezno upravljanje rizikom.

Dodatni negativni efekti i rekordni spoljnotrgovinski deficit

Pored inflatornog pritiska i fiskalne destabilizacije kroz rast javnog duga, dublja makroekonomska analiza programa “Evropa sad” i budućeg „Euro modela” otkriva niz dodatnih negativnih strukturnih poremećaja koji dugoročno urušavaju otpornost crnogorske privrede.

Vještačko pumpanje kupovne moći i tekuće potrošnje, bez prethodnog jačanja domaće proizvodne baze i realnog sektora, prelilo se direktno u enorman rast uvoza roba i usluga.

Kako crnogorska privreda nema kapacitet da ponudom isprati administrativno usmjerenu tražnju, spoljnotrgovinski deficit je dostigao istorijske rekorde. Pokrivenost uvoza izvozom pala je na zabrinjavajuće niske grane, čime se novac stvoren zaduživanjem i preraspodjelom doprinosa praktično prelivao u inostrana tržišta, umjesto da podstiče domaći investicioni ciklus.

Ukidanje doprinosa za zdravstveno osiguranje stvorilo je hronični budžetski deficit u Fondu za zdravstveno osiguranje. Rezultat nije bio "besplatno zdravstvo", već učestale nestašice ljekova, višestruko duže liste čekanja u kliničkim centrima i degradacija infrastrukture, što je građane primoralo da zdravstvene usluge plaćaju iz sopstvenog džepa u privatnom sektoru – čime je nominalni rast zarada u praksi direktno anuliran privatnim zdravstvenim izdacima.

Unificirano, administrativno podizanje minimalnih i prosječnih plata pogodilo je nesrazmjerno teže mikro, mala i srednja preduzeća na sjeveru Crne Gore u poređenju sa primorskim i centralnim regionom. Preduzeća u nerazvijenim opštinama,posluju sa niskim profitom. Time se regionalni jaz u razvijenosti dodatno produbio.

Kompresija koeficijenata i raspona plata (gdje su se zarade radnika sa nižom stručnom spremom izjednačile ili primakle zaradama visokoobrazovanih stručnjaka, ljekara i prosvjetnih radnika) stvorila je demotivaciju u javnom i privatnom sektoru.

Istovremeno, rast troškova rada po jedinici proizvodasmanjio je konkurentnost domaćih izvoznika i privlačenje kvalitetnih stranih direktnih investicija u proizvodne sektore.

Da bi se pokrile novonastale “rupe" u finansiranju penzija i zdravstva usljed ukidanja doprinosa, država je sistematski redukovala ili usporavala realizaciju ključnih kapitalnih i infrastrukturnih projekata.

Sredstva namijenjena razvoju škola, bolnica, puteva i energetske mreže preusmjerena su u tekuću potrošnju, čime se žrtvuje budući ekonomski potencijal zemlje zarad kratkoročnog socijalnog mira.

Šta bi rekli nobelovci

Najoštrija stručna kritika dosadašnjih programa „Evropa Sad” i najavljenog „Euro modela” (koji ima za cilj potpuno ukidanje doprinosa za PIO i za Zavod za zapošljavanje) leži u činjenici da je ignorisana sama suština ekonomske nauke.

Ako posmatramo ove modele kroz teorije vodećih dobitnika Nobelove nagrade za ekonomiju, uočavamo ključne sistemske greške.

Milton Fridman i „Iluzija besplatnog ručka”

Milton Fridman (Nobelova nagrada 1976.) ostavio je čuvenu opomenu: „Ne postoji besplatan ručak". Uvjerenje da se neto plata može dodatno povećati potpunim ukidanjem doprinosa za Fond PIO i Zavoda za zapošljavanje bez negativnih posljedica po stabilnost države predstavlja ekonomsku utopiju.

Ukidanje zdravstvenih i penzijskih doprinosa ne eliminiše trošak funkcionisanja tih sistema – ono ga samo preusmjerava na opšte budžetske prihode.

Taj trošak na kraju plaćaju svi građani kroz skriven porez, visoku inflaciju, eksploziju spoljnotrgovinskog deficita i značajno urušavanje kvaliteta javnih usluga, obrazovanja, zdravstva i penzijskog sistema.

Daniel Kneman i „Sljepilo za sekundarne efekte”

Daniel Kneman (Nobelova nagrada 2002.), utemeljivač psihološke (bihejvioralne) ekonomije, objasnio je kako donosioci odluka često padaju pod uticaj pravila „Ono što vidiš, to je sve što postoji”.

Kreatori modela vide samo neposredan efekat – veću cifru na računu građana na kraju mjeseca nakon ukidanja “nameta" na rad.

Međutim, ograničena racionalnost (kognitivna pristrasnost) ih je spriječila da sagledaju sekundarne i tercijarne efekte – pritisak na mala i srednja preduzeća, pad konkurentnosti domaće privrede, nekontrolisan rast cijena roba i usluga, te opasnost od potpunog kraha međugeneracijske solidarnosti na kojoj počiva penzijski sistem koji funkcioniše u Crnoj Gori čitavih 106 godina.

Robert Lukas i promjena ponašanja tržišta

Robert Lukas (Nobelova nagrada 1995.) u svojoj čuvenoj Lukasovoj kritici dokazao je da se tržišni akteri uvijek prilagođavaju novim mjerama.

Kada privreda prepozna da je skok plata posljedica fiskalnog manevra a ne realne produktivnosti, trgovci dodatno podižu cijene, uvoznici bilježe ekstraprofite usljed rastućeg spoljnotrgovinskog deficita, a poslodavci u rizičnim sektorima optimizuju broj radnika ili ulaze u sivu zonu.

Najavljeno ukidanje doprinosa za zapošljavanje i PIO šalje signal tržištu koji brzo pronalazi put do novih poskupljenja.

Lekcija za budućnost javnih politika

Daning-Krugerov efekat u ekonomskoj politici Crne Gore pokazao je da prevođenje složenih makroekonomskih pitanja na jednostavne populističke parole – poput najnovijeg premijerovog „Evropa modela” – donosi kratkoročnu političku korist, ali dugoročnu ekonomsku ranjivost.

Rast bruto javnog duga preko 5,53 milijarde eura uz probijanje kriterijuma iz Mastrihta, praćen hroničnim spoljnotrgovinskim deficitom i visokom stopom inflacije, direktno obezvređuje realnu kupovnu moć i ugožava fiskalnu stabilnost.

Uz prognoziran skromni rast BDP-a od svega 3% prema procjenama MMF-a, jasno je da se održiv ekonomski razvoj ne stvara redistribucijom bez pokrića, već akumulacijom kapitala, strukturnim reformama i jačanjem produktivnosti.

Kada politički entuzijazam ustupi mjesto ekonomskoj nauci i realnim pokazateljima, Crna Gora će napraviti prvi korak ka stvarnoj, a ne samo nominalnoj finansijskoj stabilnosti.

(Autor je raniji predsjedavajuci Senatom DRI CG)