Multikulturalizam kao autentična istorijska vrijednost crnogorske zajednice

Knjiga „Pljevlja u poznom srednjem vijeku“ Veselina Konjevića promovisana je sinoć u organizaciji Matice crnogorske i Gimnazije „Slobodan Škerović“

Knjiga istoričara Veselina Konjevića „Pljevlja u poznom srednjem vijeku“, izdanje Matice crnogorske, promovisana je sinoć u gimnaziji „Slobodan Škerović“ u Podgorici. O knjizi su govorili urednik izdanja i predsjednik Matice crnogorske Ivan Jovović, istoričari Vesna Kovačević i Marjan Premović, te autor. Pozdravnu riječ na promociji imao je direktor Gimnazije „Slobodan Škerović“ Zoran Pejović.

Jovović je ukazao na to da srednjovjekovna istorija unutrašnjosti Crne Gore i dalje predstavlja naučni izazov zbog nedostatka sačuvanih pisanih izvora i artefakata, ali i izostanka razvijenog urbanog života kakav je postojao u primorskim gradovima. Uprkos tim ograničenjima, Veselin Konjević je, oslanjajući se na dostupne istorijske izvore i objavljenu literaturu, uspio da prikaže društveni ambijent srednjovjekovnih Pljevalja i područja koje je gravitovalo ovom gradu.

– Pljevlja su, kako ih je sam autor apostrofirao, bila predmet čestih promjena administrativnih, odnosno državnih formacija. Hronološki predstavljeno, pljevaljski kraj još u XI i XII vijeku nalazio se u sastavu prve crnogorske države, kraljevine Duklje, da bi kasnije najduže ostao u sastavu srednjovjekovne srpske države, potom bosanske kraljevine, u jednom periodu pod vlašću oblasnih gospodara, poput Stjepana Vukčića Kosače i na kraju Osmanskog carstva. Međutim, kako je u okviru nekadašnje srednjovjekovne Župe Breznica postojalo istovremeno trgovište koje će se od 1430. godine nazivati Pljevlja, dolazimo do zaključka da je već krajem XIV vijeka ostvarena značajna komunikacija s primorskim gradovima, naročito Dubrovnikom, što svjedoči da su Pljevlja bila na karavanskoj ruti i da su posjedovala sirovine koje su bile garant ostvarivanja razmjene materijalnih dobara između jadranske obale i kontinenta. Ipak, o intenzitetu te razmjene ne možemo govoriti egzaktno, s obzirom da ne postoji veći broj dokumenata, ali sama činjenica da je u Pljevljima postojala carina kao ustanova, jasno upućuje na činjenicu da su na ovom području bile ustanovljene organizacione forme nekog oblika srednjovjekovnog urbanog života – rekao je Jovović. 

On je dodao da je, u nedostatku istorijskih izvora, neophodno pokrenuti temeljna arheološka istraživanja utvrđenja Kukanj, Koznik i Ravan, kako bi se došlo do novih naučnih saznanja. Pritom je naglasio važnost naučno utemeljene interpretacije istorije, uz jasno razgraničenje istorijskih činjenica od narodnih predanja o „prokletoj Jerini“.

– Ono što zapažamo iščitavanjem stranica ove knjige jeste činjenica da do dolaska Osmanlija u pljevaljskom kraju nema podataka o organizovanoj crkvenoj zajednici, prvenstveno pravoslavne crkve, iako na osnovu datog antroponimskog korpusa u knjizi prepoznajemo da su dominantno nadijevana imena koja pripadaju slovenskom i hrišćanskom nasljeđu. To nas upućuje na zaključak da je na cijelom ovom području sjeverozapadne Crne Gore bilo jako prisustvo treće hrišćanske nominacije – bogumila, koji su zbog svog učenja bili proganjani, kako od pravoslavne, tako i od katoličke crkve, nalazeći utočište kod bosanskih vladara. Zato su pravoslavni manastiri na pljevaljskom području podignuti krajem XV i početkom XVI vijeka, nestankom bogumila a pojavom Osmanlija. Dakle, za vrijeme osmanske vlasti nastaju današnji pravoslavni manastiri, tako da narodna kazivanja o navodnom ktitorstvu dinastije Nemanjića nemaju nikakvo utemeljenje u istorijskim izvorima, s obzirom da je lokalno pravoslavno stanovništvo podiglo svoje hramove. Takva narodna kazivanja bila su proizvod naslijeđenih nacional-romantičarskih koncepcija iz XIX vijeka, koje pseudo istoriju koriste kao političku propagandu. Posljednje ostatke bogumilskog pokreta koji je imao karakter jeresi za oficijelne pravoslavnu i katoličku crkvu, imamo u srednjevjekovnom rukopisu iz sredine XVI vijeka, u knjizi apokrifne sadržine sa područja nekadašnje nahije Kukanj, na samoj granici Crne Gore i Bosne i Hercegovine, pod nazivom „Kunovski zapis“, pisan bosančicom, posebnom varijantom ćirilice, dok su pojedini djelovi napisani na latinskom jeziku, a koji svjedoči da su prvi muslimani i dalje slijedili uvjerenja svojih predaka bogumila – objasnio je Jovović.          

Jovović je ocijenio da knjiga Veselina Konjevića predstavlja značajnu sintezu saznanja o poznom srednjem vijeku na ovom prostoru. Istakao je da je ulazak Pljevalja u crnogorski državni okvir obogatio kulturnu baštinu Crne Gore, unoseći u nju i orijentalnu tradiciju, obilježenu skladnim suživotom različitih vjerskih zajednica. Takvo nasljeđe, kako je naglasio, treba afirmisati i njegovati kao posebnu vrijednost crnogorske kulture i duhovnosti, oblikovane prožimanjem različitih etno-jezičkih i vjerskih tradicija.

- Sagledavajući Crnu Goru kao jedinstveni kulturni prostor, smatrali smo u Matici crnogorskoj da knjiga koju večeras promovišemo korespondira sa konceptom savremenog crnogorskog identiteta, zapisanim u našim programskim opredjeljenjima, gdje se multikulturalizam prepoznaje kao autentična istorijska vrijednost naše zajednice, a ne neka smjernica nametnuta agendom evropskih integracija. Uostalom, na koricama ove knjige se, u simboličkom smislu, prožimaju sveto Jevanđelje i časni Kur’an, što govori o intenzitetu i bogatim interkulturalnim vezama na cijelom prostoru Crne Gore – zaključio je Jovović.

Profesorica Kovačević istakla je da je Konjević pružio jasnu sliku geopolitičkog i strateškog položaja Pljevalja, koja su se nalazila na važnim trgovačkim putevima što su povezivali različite regione. Takav položaj omogućio je interakciju različitih naroda i kultura.

Ukazala je i na demografske promjene koje su dovele do toga da Pljevlja postanu dom različitim etničkim grupama, čija je međusobna povezanost doprinijela bogatstvu kulturnog nasljeđa i tradicije. U knjizi je posebno naglašen ekonomski razvoj ovog područja, gdje su se, uz poljoprivredu kao osnovnu privrednu djelatnost, razvijali zanatstvo i trgovina.

– Kada je riječ o društvenoj strukturi, Pljevlja su predstavljena kao složena zajednica koju su činili plemići, trgovci i seljaci. Konjević je ukazao i na uticaj vanjskih sila, budući da su Pljevlja tokom poznog srednjeg vijeka bila izložena djelovanju različitih političkih i vojnih aktera, uključujući Osmansko carstvo, čiji su uticaji oblikovali političke i društvene promjene u regionu. Kulturni život Pljevalja obilježili su folklor, muzika i tradicije koje su se prenosile s generacije na generaciju, čuvajući istoriju i identitet ovog područja – rekla je Kovačević.

Istoričar Marjan Premović ocijenio je da se istorija Pljevalja u XIV i XV vijeku ne može rekonstruisati na osnovu jedne neprekinute hronike, već da su njeni tragovi rasuti u ugovorima, poveljama, popisnim knjigama, zapisima i materijalnim ostacima. Zadatak istoričara je, objasnio je Premović, da ove izvore dovede u međusobnu vezu, uzimajući u obzir vrijeme, okolnosti i svrhu njihovog nastanka.

Vrijednost istraživanja Veselina Konjevića Premović vidi, prije svega, u povezivanju političke istorije sa istorijom privrede, naselja i stanovništva, čime se omogućava potpunije razumijevanje promjena koje su oblikovale ovaj prostor.

– Promjene vlasti dobijaju punije značenje kada razumijemo kako su se odražavale na puteve, trgovinu, poreske obaveze i lokalne zajednice“, istakao je Premović, dodajući da Konjevićev doprinos vidi i u objedinjavanju različitih istorijskih cjelina, koje čitaocu omogućavaju da potpunije sagleda prošlost pljevaljskog kraja i prepozna pitanja za dalja istraživanja – rekao je Premović. 

Autor knjige „Pljevlja u poznom srednjem vijeku“, Veselin Konjević, ukazao je na poseban istorijski i geopolitički značaj ovog prostora, koji se vjekovima nalazio na razmeđu civilizacija i u središtu važnih istorijskih zbivanja.

– Pljevlja su na razmeđu svjetova, na razmeđu civilizacija, na razmeđu Istoka i Zapada, vječito na granici, ali dugo vremena i u epicentru zbivanja – kazao je Konjević.

Ukazao je i na to da se Pljevlja i danas često posmatraju kao periferija Crne Gore, iako su tokom približno 260 godina bila središte Sandžaka. Istakao je da istorijsko iskustvo ovog kraja predstavlja važan primjer suživota različitosti i poruku o značaju međusobnog uvažavanja i skladnog života različitih zajednica, ne samo u Crnoj Gori već i na širem balkanskom prostoru.

Razgovor s učesnicima moderirao je profesor Marko Spaić.

Kompletan snimak promocije dostupan je na Jutjub kanalu Matice crnogorske: https://www.youtube.com/watch?v=PJceqOPtFXI&t=5s.