Dobrosusjedski odnosi između evropske norme i političke realnosti Zapadnog Balkana

Iako predstavljaju jedan od ključnih političkih uslova evropskih integracija, dobrosusjedski odnosi na Zapadnom Balkanu ostaju duboko obilježeni jazom između normativnih očekivanja i političke prakse, ovo su ključni nalazi publikacije „Dobrosusjedstvo na Zapadnom Balkanu: bilateralni sporovi i politike koje ih održavaju“, koju je objavio Centar za demokratsku tranziciju (CDT).

Kako se navodi u publikaciji, umjesto da budu okvir za trajno rješavanje otvorenih pitanja, oni se u regionalnom kontekstu često pretvaraju u nestabilan i politizovan prostor, u kojem bilateralni sporovi opstaju decenijama bez suštinskog pomaka. 

- Publikacija pokazuje da gotovo nijedna država Zapadnog Balkana nema u potpunosti stabilno bilateralno okruženje, te da svaka od njih ima barem jedno otvoreno pitanje sa susjedom koje utiče na regionalne odnose i evropsku integraciju. Statusni spor između Srbije i Kosova ostaje najznačajniji i najsloženiji bilateralni izazov u regionu, sa direktnim implikacijama po bezbjednost, političku stabilnost i proces pristupanja Evropskoj uniji - navodi se iz CDT-a.  

Istovremeno, istraživanje ukazuje na širi obrazac u kojem se bilateralni sporovi prelivaju u proces proširenja: Sjeverna Makedonija je, uprkos Prespanskom sporazumu i rješavanju dugogodišnjeg spora s Grčkom, i dalje suočena s otvorenim pitanjima u odnosima s Bugarskom, dok se Crna Gora, u završnoj fazi pregovora, nalazi pred izazovima u odnosima sa Hrvatskom. 

- Ovi primjeri ukazuju na to da bilateralni sporovi ostaju trajni element regionalne političke dinamike i jedan od faktora koji oblikuju tempo i sadržaj evropskih integracija. Analiza pokazuje da dugotrajni bilateralni sporovi u regionu nijesu samo posljedica nedorečenih evropskih mehanizama, već i aktivnog izbora političkih elita Zapadnog Balkana da otvorena pitanja koriste kao instrument unutrašnje mobilizacije, pritiska na susjede i odlaganja reformi. Umjesto da se rješavaju u duhu saradnje i evropskih vrijednosti, sporovi se često pretvaraju u trajni politički resurs - dodaje se u saopštenju CDT-a. 

Publikacija, kako se ističe, mapira ključne granične, identitetske i sporove proistekle iz ratnog nasljeđa u regionu i pokazuje da se oni ne održavaju samo zbog njihove složenosti, već i zbog njihove političke funkcije. 

Umjesto da, kako se pojašnjava, budu predmet sistemskog rješavanja, otvorena pitanja se često svjesno zadržavaju kao instrument unutrašnje politike i regionalnog pritiska. U tom kontekstu, najveći dio odgovornosti za izostanak suštinskog napretka leži na državama Zapadnog Balkana, koje dobrosusjedske odnose tretiraju kao formalni uslov, a ne kao proces koji zahtijeva političku hrabrost i stvarni raskid sa praksama iz prošlosti. 

- Nacionalistička mobilizacija, selektivno tumačenje istorije, instrumentalizacija manjinskih i identitetskih pitanja i izbjegavanje suočavanja s ratnim nasljeđem doprinose tome da se bilateralni sporovi održavaju i produbljuju, čak i kada postoje realni i pravno dostižni modeli njihovog rješavanja - navodi se u publikaciji.

Istovremeno, publikacija ukazuje i na ograničenja evropskog pristupa. 

- Evropska unija je dobrosusjedske odnose postavila kao obavezan uslov za članstvo, ali bez jasnog, predvidljivog i pravno utemeljenog mehanizma za rješavanje bilateralnih sporova. Pravo veta država članica, neujednačena primjena standarda i ad hoc pristupi doveli su do situacije u kojoj se bilateralni sporovi sve češće koriste kao sredstvo blokade u procesu pristupanja, čime se dodatno podstiče njihova politička instrumentalizacija - navodi se u saopštenju. 

Cilj istraživanja nije, kako se pojašnjava, samo evidentiranje postojećih sporova, već razumijevanje njihove političke funkcije i posljedica koje proizvode – po demokratski razvoj, regionalnu stabilnost i kredibilitet politike proširenja Evropske unije. 

- Publikacija upozorava da bez promjene pristupa – i u Briselu i u glavnim gradovima Zapadnog Balkana – bilateralni sporovi ostaju trajna prepreka evropskoj integraciji regiona. Publikacija je nastala u okviru inicijative IGNITA, koju finansira Open Society Foundations – Western Balkans. Svi stavovi i zaključci iznijeti u publikaciji isključiva su odgovornost autorke i CDT-a. Publikacija je dostupna na linku. - zaključuje se iz CDT-a.