Mađarska dijaspora – šta nakon Orbana?

Većina saveza mađarske manjine u zemljama susjedima Mađarske bila je svojevrsni privezak Orbanove stranke Fides. Novi premijer Peter Mađar sada želi da reformiše sistem odnosa prema dijaspori. U Mađarskoj od 1990. nijedan premijer ne može da zaobiđe nepisanu obavezu da se proglasi odgovornim za Mađare u inostranstvu. Iza toga stoji „trauma Trijanona“, koja i danas živi u zemlji: Mađarska je, naime, nakon Prvog svjetskog rata, mirovnim ugovorom u Trijanonu (1920), izgubila više od 70 odsto svoje teritorije u korist susjednih zemalja, piše DW.

Tako su se milioni Mađara iznenada našli u drugim državama, gdje su često tretirani kao građani drugog reda. Tokom komunističke diktature koja je vladala Mađarskom od 1945. do 1989. godine, govor o sunarodnicima u susjednim zemljama bio je tabu-tema.

Prvi postkomunistički mađarski premijer, konzervativac Jožef Antal, izazvao je pažnju 1990. godine kada je, prilikom preuzimanja dužnosti, rekao da želi da bude „u duhu“ premijer svih 15 miliona Mađara. Pritom je, od pet miliona Mađara u inostranstvu širom svijeta, prije svega mislio na tada još tri i po miliona u Rumuniji, Srbiji, Slovačkoj i Ukrajini. Od tada je mađarska manjina u inostranstvu trajna unutrašnjopolitička tema, iako njihov broj opada – danas u susjednim zemljama živi još samo oko dva miliona Mađara.

Nijedan drugi mađarski predsjednik vlade nije toliko prisvojio „Mađare van matice“ kao Viktor Orban. To posebno važi za današnjih 1,1 milion Mađara u rumunskoj Transilvaniji, daleko najvećoj mađarskoj manjini u Evropi. Njihovu interesnu organizaciju, Demokratski savez Mađara u Rumuniji (RMDSZ), Orban je još prije nekoliko godina pretvorio u privezak svoje stranke Fides.

Kraj „etničke autokratije“

Sociolog Tamaš Kiš, porijeklom iz transilvanijskog Kluža, govori stoga o „etničkoj autokratiji“. Sličnu zavisnost od Orbana i Fidesa nalazimo i kod Saveza vojvođanskih Mađara (VMSZ) u Srbiji, kao i, u nešto manjoj mjeri, kod mađarskih stranaka u Slovačkoj i Ukrajini.

Sada je, međutim, jasno: za sve Orbanu lojalne političare u četiri zemlje, promjenom vlasti u Budimpešti nastupila je prekretnica. Budući predsjednik vlade Peter Mađar zatražio je od njih da u budućnosti ostanu politički neutralni. Pored toga, želi da reformiše korumpirani sistem finansijske podrške Mađarima u manjinama.

Prekretnica za manjinske političare

Pritom se ne radi o sporednom političkom pitanju, već o panevropskom problemu. Stranke Mađara u Rumuniji i Srbiji imaju dijelom znatan uticaj na vladinu politiku u svojim državama, naročito u Rumuniji. Obje stranke članice su Evropske narodne partije (EPP), koju je Orbanov Fides napustio 2021. godine. Takođe su članice Federalističke unije evropskih nacionalnosti (FUEN), najvećeg manjinskog krovnog saveza u Evropi, čiji je predsjednik političar iz RMDSZ-a. Iz FUEN-a je 2013. godine potekla inicijativa „Minority SafePack“ za bolju zaštitu manjina u Evropi, koju je Orbanova vlada koristila za svoju politiku protiv Evropske unije. Finansijska podrška Orbanove države institucionalnoj mreži manjina razvila se u prekogranični problem. Prema konzervativnim procjenama, u prethodnih 16 godina iznosila je više od tri milijarde eura, pri čemu je najveći dio novca završio u Rumuniji. Provjerljivi podaci nijesu dostupni, jer se podrška Mađarima u inostranstvu sprovodi kroz potpuno netransparentan sistem fondacija i preduzeća.

Radilo se o biračima

Masovno prisvajanje Mađara iz dijaspore od strane Orbana imalo je jedan cilj: birače. Mnogi Mađari u manjinama posjeduju mađarsko državljanstvo i kao takvi od 2014. godine imaju pravo glasa na mađarskim parlamentarnim izborima po listama. Posebno su važni Mađari u Rumuniji kao najbrojnija dijaspora. Oni gotovo uvijek u ogromnoj većini glasaju za Fides.

Da bi ideološki vezao Mađare u manjinama za svoju stranku, Orban je uspostavio snažan revizionistički istorijski narativ. Prema njemu, Mađari su nacija koja je u 20. vijeku, kao nijedna druga u Evropi, bila rastrgnuta i koja zbog toga pati i danas. Ipak, kako glasi Orbanova poruka, ona ostaje jedinstvena – preko granica – s Orbanom kao njenim vođom.

Najbolji odnosi s nacionalistima

Takav diskurs nije sprečavao budimpeštanskog autokratu da održava vrlo dobre odnose s nacionalističkim političarima drugih naroda, poput srpskog predsjednika Aleksandra Vučića ili slovačkog premijera Roberta Fica. Prošle godine je čak, povodom predsjedničkih izbora u Rumuniji, svojim sunarodnicima preporučio da glasaju za krajnje desničarskog kandidata Đorđa Simiona, koji je ranije bio suorganizator antimađarskih ispada na vojnom groblju u Transilvaniji. Finansijska podrška Orbanove države institucionalnoj mreži manjina razvila se i u ozbiljan prekogranični problem. U susjednim zemljama, naročito u Rumuniji, mađarska država finansirala je manjinske institucije, mađarske crkve, obrazovanje na mađarskom jeziku, pa čak i uspostavila sistem etničkog podsticanja privrede kojim su podržavani preduzetnici mađarskog porijekla.

„Orban je kupio politiku rumunskih Mađara – i veliki dio manjine“, kaže za DW Peter Ekštajn-Kovač. On je advokat, istaknuti liberalni političar mađarske manjine u Rumuniji i bivši ministar za manjine. „Većina rukovodstva RMDSZ-a je na taj način u potpunosti postala glasnogovornik Fidesa.“

Mađar zahtijeva neutralnost

Budući mađarski premijer Peter Mađar već se sastao s političkim predstavnicima mađarskih manjina u Rumuniji, Srbiji i Slovačkoj – Hunorom Kelemenom, Balintom Pastorom i Laslom Gubikom – i pozvao ih da ubuduće ostanu stranačko-politički neutralni. Posebno su Kelemen (Rumunija) i Pastor (Srbija) ličnim istupima intervenisali u mađarskoj izbornoj kampanji 2026. godine, sugerišući da samo Orban i Fides mogu da zastupaju interese Mađara u manjinama.

Peter Mađar želi da i dalje podržava mađarske manjine. Već je izjavio da njegova vlada ne namjerava da umanjuje već stečena prava. Najavio je, međutim, i retroaktivnu provjeru zakonitosti svih isplata manjinama od 2010. godine, kao i reorganizaciju sistema finansijske podrške na nov i transparentan način. Peter Ekštajn-Kovač nada se da će promjene u Mađarskoj donijeti i novi podsticaj mađarskim manjinama: „Moramo se vratiti izvornoj ideji manjinskih interesnih organizacija, koja je podrazumijevala da sve neekstremističke struje imaju mjesta jedna pored druge unutar iste organizacije“, kaže taj liberalno orijentisani advokat i političar. On od nove mađarske vlade očekuje radikalan zaokret u manjinskoj politici: „Postoje veoma loši istorijski presedani – sjetimo se samo Njemačke – u kojima je matična država u nemirnim vremenima koristila svoje manjine s one strane granica. Bilo bi važno stvoriti uslove da Mađarska više nikada ne može sa svojim manjinama da učini ono što je činila tokom Orbanove vladavine.“