Na današnji dan prije 100 godina krunisan je prvi šah Irana: Tražio je od svijeta da njegovu zemlju više ne zovu Persija

Na današnji dan, 25. aprila 1926. godine, u svečanoj dvorani palate Golestan u Teheranu krunisan je Reza-šah Pahlavi, čime je formalizovan početak posljednje iranske monarhije.

Iako je vlast preuzeo nekoliko mjeseci ranije, sama ceremonija imala je snažnu simboličku težinu i označila prekid sa dinastijom Kadžar i početak projekta ubrzane modernizacije države, koji će ostaviti dubok, ali i kontradiktoran trag u iranskom društvu.

Od vojnika do šaha: uspon bez plemićkog porijekla

Reza-šah Pahlavi poticao je iz skromnih prilika i nije imao aristokratsko zaleđe. Karijeru je započeo kao vojnik u Perzijskoj kozačkoj brigadi, elitnoj jedinici pod snažnim ruskim uticajem. Zahvaljujući disciplini i političkom instinktu, napredovao je do čina brigadnog generala.

Prelomni trenutak dogodio se 1921. godine, kada je predvodio državni udar i vojni marš na Teheran, u trenutku kada je tadašnja Perzija bila oslabljena unutrašnjim krizama i snažnim pritiscima stranih sila, posebno Velike Britanije i Sovjetskog Saveza. U narednim godinama učvrstio je poziciju kao ministar rata, a potom i kao premijer, da bi 1925. godine parlament formalno svrgnuo dinastiju Kadžar i proglasio ga novim šahom.

Krunisanje 1926. godine pažljivo je režirano kao spektakl državnog kontinuiteta i obnove. Nova kruna, izrađena posebno za tu priliku, simbolizovala je oslanjanje na drevnu persijsku tradiciju, ali i ambiciju da se Iran redefiniše kao moderna nacionalna država.

Modernizacija i prisila: ambivalentno nasljeđe

Vladavina Reza-šaha obilježena je snažnim reformama usmjerenim ka centralizaciji i modernizaciji. Godine 1935. zatražio je da se država u međunarodnoj komunikaciji naziva Iran, naglašavajući nacionalni identitet umjesto istorijskog imena Persija.

U infrastrukturnom smislu pokrenuti su veliki projekti, poput izgradnje Transiranske željeznice, razvoja obrazovnog sistema i osnivanja Univerziteta u Teheranu. Država je počela da ulaže u industrijalizaciju, administraciju i sekularne institucije.

Istovremeno, reforme su sprovođene autoritarno. Uvedena je zabrana tradicionalne odjeće, uključujući i obavezno uklanjanje vela za žene u javnom prostoru, što je izazvalo otpor dijela društva. Političke slobode bile su ograničene, opozicija marginalizovana, a plemenske strukture nasilno slomljene. Takav model modernizacije, brz, centralizovan i često represivan, proizveo je i određeni napredak i duboko nezadovoljstvo koje će kasnije doći do izražaja.

Rat i smjena: dolazak nove generacije

Drugi svjetski rat donio je prekretnicu. Zbog sumnji u bliskost sa nacističkom Njemačkom i strateške važnosti Irana, britanske i sovjetske snage izvršile su invaziju 1941. godine. Reza-šah bio je primoran da abdicira u korist svog sina, Mohamada Reza Pahlavija.