Prije 87 godina počeo Drugi svjetski rat: Sukob koji je promijenio svijet

Na današnji dan, prije 87 godina počeo je Drugi svjetski rat, najveći i najkrvaviji oružani sukob u istoriji čovječanstva. U njemu je učestvovalo više od 50 država, a borbe su vođene na kopnu, moru i u vazduhu, na gotovo svim kontinentima.

Rat je počeo 1. septembra 1939. godine napadom nacističke Njemačke na Poljsku, a završen je 1945. godine kapitulacijom Japana. Procjenjuje se da je tokom sukoba poginulo između 60 i 80 miliona ljudi, uključujući desetine miliona civila. Brojni evropski i azijski gradovi bili su gotovo potpuno razoreni.

Među žrtvama bilo je oko šest miliona Jevreja ubijenih u sistematskom progonu i istrebljenju koje je sprovela nacistička Njemačka i njeni saveznici i saradnici. Holokaust je postao jedan od najstrašnijih simbola zločina počinjenih tokom Drugog svjetskog rata.

Uzroci rata

Uzroci Drugog svjetskog rata bili su povezani sa političkim, ekonomskim i društvenim krizama koje su potresale svijet nakon Prvog svjetskog rata. Do tada nazivan Velikim ratom, ovaj sukob ostavio je Evropu politički i ekonomski destabilizovanu. Njemačka je posebno bila pogođena uslovima Versajskog ugovora iz 1919. godine, kojim su je nametnuti odgovornost za rat, teritorijalni gubici i velika finansijska obeštećenja.

Situaciju je dodatno pogoršala Velika ekonomska kriza, koja je počela 1929. godine i proširila se širom svijeta. Masovna nezaposlenost, siromaštvo i ekonomska nesigurnost doprinijeli su političkoj radikalizaciji brojnih evropskih društava.

U Njemačkoj je nestabilnost Vajmarske republike i nezadovoljstvo posljedicama Prvog svjetskog rata otvorilo prostor za uspon Adolfa Hitlera i Nacionalsocijalističke njemačke radničke partije, poznate kao nacistička partija. Hitler je 1933. godine postao kancelar Njemačke, a veoma brzo je ukinuo demokratske institucije i uspostavio diktaturu. Godinu kasnije preuzeo je titulu firera, odnosno vrhovnog vođe.

Nacistička ideologija zasnivala se na rasizmu, antisemitizmu, ekstremnom nacionalizmu i uvjerenju o navodnoj superiornosti „arijevske“ rase. Hitler je smatrao da Njemačkoj pripada dodatni „životni prostor“ – Lebensraum – koji je trebalo obezbijediti teritorijalnim širenjem, posebno prema istoku Evrope.

Njemačka ekspanzija

Hitlerova politika teritorijalnog širenja počela je prije izbijanja rata. Njemačka je 1938. godine pripojila Austriju, a iste godine, nakon Minhenskog sporazuma, dobila je Sudetsku oblast Čehoslovačke. Velika Britanija i Francuska pristale su na ustupke Hitleru, nadajući se da će time spriječiti novi veliki evropski rat. Međutim, u martu 1939. godine Njemačka je okupirala i ostatak Čehoslovačke.

U avgustu iste godine Hitler i sovjetski lider Josif Staljin potpisali su Pakt o nenapadanju, poznat kao Pakt Molotov–Ribentrop. Njegov tajni protokol predviđao je podjelu interesnih sfera u istočnoj Evropi, uključujući teritoriju Poljske. Hitler je time dobio mogućnost da napadne Poljsku bez straha od istovremenog rata sa Sovjetskim Savezom.

Napad na Poljsku

Njemačka je 1. septembra 1939. godine napala Poljsku sa zapada. Njemačje jedinice iskrcale su se na malo poluostrvo Vesterplate na ulazu u Gdanjsk.

Dva dana kasnije, Velika Britanija i Francuska objavile su rat Njemačkoj.

Sedamnaestog septembra sovjetske snage napale su Poljsku sa istoka. Poljska je ubrzo poražena i podijeljena između Njemačke i Sovjetskog Saveza.

U narednim mjesecima na zapadnom frontu nije bilo većih kopnenih operacija, zbog čega je taj period nazivan „lažnim ratom“. Istovremeno su se na Atlantiku vodile žestoke pomorske borbe, a njemačke podmornice napadale su trgovačke brodove koji su snabdijevali Veliku Britaniju.

Njemačko osvajanje zapadne Evrope

U aprilu 1940. godine Njemačka je napala Dansku i Norvešku. Mjesec kasnije njemačke snage krenule su na Belgiju, Holandiju i Francusku.

Njemačka vojska koristila je taktiku „blickriga“, odnosno munjevitog rata, koja je kombinovala brzo kretanje oklopnih jedinica, avijaciju i artiljeriju. Francuska odbrana brzo je slomljena, a njemačke snage ušle su u Pariz 14. juna 1940. godine.

Britanske i savezničke snage evakuisane su iz Dankirka, dok je Francuska podijeljena na okupacionu zonu pod njemačkom kontrolom i teritoriju kojom je upravljala Višijevska vlada.

Italija, predvođena fašističkim diktatorom Benitom Musolinijem, pridružila se Njemačkoj i objavila rat Francuskoj i Velikoj Britaniji.

Njemačka je zatim pokušala da slomi Veliku Britaniju intenzivnim bombardovanjem. Bitka za Britaniju vođena je tokom 1940. godine, ali Luftvafe nije uspio da porazi britansko ratno vazduhoplovstvo. Hitler je zbog toga odložio planiranu invaziju.

Napad na Sovjetski Savez

Početkom 1941. godine Njemačkoj su se u ratu pridružile Mađarska, Rumunija i Bugarska. Njemačke i savezničke snage napale su Jugoslaviju i Grčku u aprilu iste godine.

Glavni Hitlerov cilj ipak je bio Sovjetski Savez. Njemačka je 22. juna 1941. godine pokrenula operaciju „Barbarosa“, najveću kopnenu invaziju u dotadašnjoj istoriji. Njemačke snage u početku su brzo napredovale i približile se Moskvi.

Međutim, snažan sovjetski otpor, ogromne udaljenosti i oštra zima usporili su njemačko napredovanje.

Istovremeno je sprovođen jedan od najstrašnijih elemenata nacističke politike – sistematsko uništenje jevrejskog stanovništva na okupiranim teritorijama. Milioni Jevreja deportovani su u geta i logore smrti.

Prekretnicu na istočnom frontu predstavljala je bitka za Staljingrad. Nakon višemjesečnih borbi, njemačke snage su se predale 2. februara 1943. godine. Poraz kod Staljingrada označio je početak velikog sovjetskog napredovanja prema zapadu.

Japan i ulazak Sjedinjenih Američkih Država u rat

Rat se krajem 1941. godine proširio i na Pacifik. Japan je 7. decembra 1941. napao američku pomorsku bazu Perl Harbor na Havajima. U napadu je poginulo više od 2.300 američkih vojnika.

Sjedinjene Američke Države su narednog dana objavile rat Japanu, dok su Njemačka i ostale članice Sila osovine ubrzo objavile rat Sjedinjenim Američkim Državama.

Prekretnica na Pacifiku bila je bitka kod Midveja u junu 1942. godine, kada je američka mornarica nanijela težak poraz Japanu. Savezničke snage su od 1942. godine postepeno prelazile u ofanzivu na Pacifiku, koristeći strategiju zauzimanja ključnih ostrva i približavanja japanskom kopnu.

Prekretnica i savezničko napredovanje

Tokom 1943. godine Saveznici su ostvarili velike pobjede u sjevernoj Africi. Nakon iskrcavanja na Siciliji, u Italiji je srušen Musolinijev režim, a Italija je kapitulirala.

Na istoku je Sovjetski Savez nastavio napredovanje, potiskujući njemačke snage prema zapadu.

Najvažniji trenutak na zapadnom frontu dogodio se 6. juna 1944. godine, kada su savezničke snage izvršile invaziju na Normandiju u Francuskoj. Dan poznat kao Dan D označio je otvaranje velikog zapadnog fronta protiv Njemačke.

Savezničke snage su napredovale kroz Francusku, Belgiju i Holandiju, dok je Crvena armija sa istoka potiskivala njemačke trupe kroz Poljsku i druge zemlje istočne Evrope.

Posljednja velika njemačka ofanziva bila je bitka u Ardenima, tokom zime 1944/45. godine. Nakon njenog neuspjeha, Njemačka je prešla u konačnu odbranu.

Kraj rata u Evropi

Početkom 1945. godine savezničke snage približile su se Njemačkoj sa zapada, dok je Crvena armija napredovala sa istoka.

Sovjetske snage ušle su u Berlin u aprilu 1945. godine. Adolf Hitler izvršio je samoubistvo 30. aprila u svom bunkeru.

Njemačka je bezuslovno kapitulirala 8. maja 1945. godine, čime je rat u Evropi završen.

Međutim, borbe su se nastavile na Pacifiku.

Hirošima, Nagasaki i kraj rata

Sjedinjene Američke Države razvile su prvu atomsku bombu u okviru tajnog projekta „Menhetn“. Atomska bomba bačena je 6. avgusta 1945. godine na Hirošimu, a tri dana kasnije na Nagasaki. Desetine hiljada ljudi poginule su odmah, dok su mnogi kasnije umrli od posljedica radijacije.

Japan je 15. avgusta objavio da prihvata uslove kapitulacije, a formalna predaja potpisana je 2. septembra 1945. godine na američkom ratnom brodu „Misuri“ u Tokijskom zalivu.

Time je završen Drugi svjetski rat.

Posljedice rata

Drugi svjetski rat odnio je između 60 i 80 miliona života. Civili su činili najveći dio žrtava. Milioni ljudi ostali su bez domova, a brojni gradovi u Evropi i Aziji bili su razoreni.

Posebno mjesto u istoriji horara Drugog svjetskog rata zauzima Holokaust, u kojem je ubijeno oko šest miliona Jevreja.

Nakon rata održana su suđenja najvišim nacističkim zvaničnicima u Nirnbergu, gdje su optuženi za ratne zločine, zločine protiv čovječnosti i zločine protiv mira. Nirnberški procesi postavili su važne temelje međunarodnog krivičnog prava.

Godine 1945. osnovane su Ujedinjene nacije, sa ciljem očuvanja međunarodnog mira i sprečavanja novih velikih ratova.

Ipak, kraj Drugog svjetskog rata nije donio dugotrajan mir. Evropa je podijeljena na blokove, a Sjedinjene Američke Države i Sovjetski Savez postali su suparničke svjetske sile. Njihovo rivalstvo obilježilo je naredne decenije i dovelo do Hladnog rata.

Drugi svjetski rat tako je, osim ogromnog broja žrtava i materijalnog razaranja, potpuno promijenio politički poredak svijeta. Njegove posljedice osjećaju se i danas, a sjećanje na taj period ostaje jedno od najvažnijih upozorenja o posljedicama totalitarizma, agresije, rasizma i politike koja ljudski život podređuje ideologiji.