RSE: Zapadni Balkan novo poprište sukoba interesa EU i SAD

Zapadni Balkan je postao novo poprište sukoba EU i SAD, ocjenjuje Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda (RSE/RL) na engleskom jeziku.

Dodaje se da je isprepletenost interesa velikih sila posebno vidljiva u nedavnim ulaganjima američkih investitora u energetske projekte u Albaniji, Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, zemljama koje nastoje da okončaju zavisnost od ruskih isporuka.

- Predsjednik Tramp otvara novu eru saradnje sa Južnom, kao i Centralnom i Istočnom Evropom- rekao je američki ministar energetike Kris Rajt novinarima na nedavnom poslovnom forumu Inicijative tri mora u Dubrovniku.

Sudar različitih agendi dodatno je istaknut prošle sedmice kada su SAD realizovale svoje najveće javno ulaganje u posljednjih nekoliko godina na Zapadnom Balkanu, potpisujući ugovore vrijedne više milijardi dolara o izvozu gasa i razvoju vještačke inteligencije u Albaniji, Bosni i Hrvatskoj.

Središnji projekat je 1,5 milijardi dolara za gasovod Južna interkonekcija između Bosne i Hrvatske, koji povezuje Bosnu sa hrvatskim LNG terminalom na ostrvu Krk i širom panevropskom gasnom mrežom.

- Postoji svijest da je ovo ponovo region od velikog značaja i što više unaprijed najavljujete, to više izazivate otpor iz Moskve, Pekinga, čak i iz djelova Evrope- rekao je za Radio Slobodna Evropa jedan savjetnik američkog Kongresa upoznat sa razgovorima.

Drugi je dodao da je „strategija da se kapital i projekti pokrenu brže nego što politika može da reaguje“, jer „ako sve predstavite kao geopolitičko nadmetanje, usporavate proces, a ako to nazovete investicijama i infrastrukturom, stvari se kreću“.

Bosni i Hercegovini, jednoj od najsiromašnijih zemalja u Evropi, potrebno je da se stvari pokrenu brzo, ocjenjuje RSE, dodajući da je ta zemlja u potpunosti zavisna od ruskih fosilnih goriva koja se uvoze preko gasovoda Turski tok, kroz Srbiju.

Ključno je da je terminal na Krku važan ulaz za američki tečni prirodni gas (LNG) na evropski kontinent, a sporazum o tome, kojeg su supotpisale SAD, obezbijediće da još više američkog goriva stigne u region. Navodi se i da se čini da se balkanske zemlje okreću SAD nakon godina neuspjeha da obezbijede potrebna finansiranja iz Evrope.

- Nizak nivo investicija dugo opterećuje Balkan“, kaže Dejvid Kostelančik iz Centra za analizu evropske politike (CEPA) i dodaje da „energetska bezbjednost u Jugoistočnoj Evropi više nije periferno ekonomsko pitanje, već ključno pitanje nacionalne bezbjednosti SAD. Fokusiranjem diplomatskog angažmana i omogućavanjem finansiranja... SAD mogu da podstaknu ulaganja u energetski sektor koji povećava konkurentnost i obezbjeđuje sigurnost, uključujući sajber bezbjednost i mehanizme za provjeru investicija koji otkrivaju pokušaje zlonamjernih aktera da steknu uticaj- dodao je on.

RSE piše da i Brisel i Vašington podržavaju smanjenje zavisnosti Balkana od ruskih energenata, ali se energetska politika sada preliva u borbu za uticaj, suprotstavljajući dvije strane.

Da bi se omogućio sporazum o gasovodu, BiH je izmijenila propise kako bi kao glavnog investitora i izvođača odredila privatnu američku kompaniju AAFS Infrastruktura i energija (Infrastructure and Energy).

Prema dostupnim podacima, direktor te kompanije je Džesi Binal , bivši član pravnog tima Donalda Trampa, dok je potpredsjednik Džozef Flin, brat bivšeg savjetnika za nacionalnu bezbjednost SAD Majkla Flina.

Novi zakon BiH omogućio je izostanak javnog tendera, što je izazvalo nezadovoljstvo u Briselu i upozorenje organizacije Transparensi internešenel o „opasnom presedanu“, ukazuje RSE. Dodaje se da je u pismu od 13. aprila ambasador EU u Sarajevu Luiđi Soreka (Luigi Soreca) upozorio da bi zakon donijet posebno za gasovod mogao da ugrozi pristup Bosne evropskom energetskom tržištu, kao i oko milijardu eura iz Plana rasta EU za Zapadni Balkan.

RSE podsjeća da je BiH dio Energetske zajednice EU, koja proširuje svoje zakone na zemlje kandidate, ali da, iako je kandidat za članstvo od 2022. godine, nema naznaka skorog pristupanja zbog izostanka reformi.

Zvaničnici u BiH navode takođe da je sporazum sa američkim investitorima dio nastojanja da se ispuni cilj EU o potpunom prekidu uvoza ruske energije do 1. januara 2028. godine.

To je veliki izazov za Bosnu, koja nema sopstvenu proizvodnju gasa i u potpunosti zavisi od Rusije, koja joj godišnje isporučuje 225 miliona kubnih metara gasa.

Kako su izgledi za članstvo u EU daleko, Bosna je, čini se, odlučila da zanemari upozorenja Evrope i nastavi sa američkim investicijama, navodi RSE i dodaje da se BiH čak pridružila američkoj inicijativi za jačanje energetskog snabdijevanja regiona.

Ministar vanjskih poslova Elmedin Konaković izjavio je za RSE da je to „ekonomski značajno za zemlju“.

- Ovaj dio Evrope vraća se zdravom razumu, put ka prosperitetu je više, a ne manje energije- rekao je Rajt.

Američki ekonomski interes dodatno je ojačan u februaru izglasavanjem u Kongresu SAD Zakona o demokratiji i prosperitetu za Zapadni Balkan, kojim se, između ostalog, predviđa intenziviranje ekonomske saradnje.

Prošle sedmice, Priština je bila domaćin konferencije američkih investitora, sa ciljem privlačenja ulaganja u projekte poput nove autobuske stanice, bolnice, obilaznice i sportske infrastrukture.

U Hrvatskoj američka investiciona grupa Panteon Atlas (Pantheon) potpisala je pismo o namjerama sa lokalnim partnerom „Končar grupom“ za izgradnju centra za razvoj vještačke inteligencije i data-centra u centralnoj Hrvatskoj, vrijednosti 58 milijardi dolara.

U međuvremenu, u Tirani je Albanija potpisala dvadesetogodišnji okvirni sporazum o uvozu američkog LNG-a vrijednosti šest milijardi dolara, povezujući Albgaz sa američkom kompanijom Venture Global i grčkom firmom Aktor.

Zvaničnici koji nijesu željeli da im se objave imena naveli su da se očekuju nove objave, ali nijesu iznijeli detalje.

Dodali su da, iako je fokus trenutno na Albaniji, Bosni i Hrvatskoj, postoji snažan utisak da je ova nova politika regionalnog karaktera.

Srbija, Sjeverna Makedonija i Crna Gora vide se kao logični sljedeći koraci, naročito dok Vašington nastoji da izgradi integrisaniji energetski i digitalni koridor širom Zapadnog Balkana, zaključuje RSE.