Backović:Vjerovali smo da je obrazovanje put, danas dominiraju populisti i površno znanje

Crna Gora je nekada obrazovanje i nauku vidjela kao najjače poluge modernizacije i društvenog razvoja. U zemlji bez univerziteta, generacije mladih odlazile su na školovanje u velike jugoslovenske i evropske centre, a potom se vraćale da stvaraju institucije koje Crna Gora do tada nije imala.

Jedan od njih bio je fizičar Slobodan Backović. Od nikšićke gimnazije i studija fizike u Beogradu, preko Instituta za fiziku i jednog od najznačajnijih centara nuklearnih istraživanja tadašnjeg svijeta u Dubni, vratio se 1979. u Crnu Goru i učestvovao u stvaranju Instituta za matematiku i fiziku, iz kojeg će kasnije nastati Prirodno-matematički fakultet.

Decenijama kasnije, kao univerzitetski profesor, dekan, prorektor i ministar prosvjete u vrijeme velike reforme obrazovanja i obnove crnogorske nezavisnosti, Backović je bio neposredni učesnik procesa u kojima je Crna Gora gradila svoj obrazovni i naučni sistem.

Danas, on upozorava da je naučna elita gotovo nevidljiva, da na javnoj sceni dominiraju populizam i površno znanje, da je vaspitna uloga škole u krizi, a gotovo polovina četrnaestogodišnjaka funkcionalno nepismena. Govori i o klerikalizaciji obrazovanja, uticaju Srpske pravoslavne crkve, ukidanju Građanskog obrazovanja kao obaveznog predmeta i opasnosti da se istorijski i identitetski revizionizam sa javne scene preseli u učionice.

Za Antenu M govori o vremenu u kojem je stvaran Univerzitet Crne Gore, reformi školstva, crnogorskom jeziku, sekularnoj školi i pitanju pred kojim se danas nalazi Crna Gora - kakvu školu, a time i kakvo društvo, ostavljamo generacijama koje dolaze.

Studirali ste fiziku u vremenu kada Crna Gora nije imala svoj univerzitet. Kako je tada izgledao put mladog čovjeka koji je želio da se bavi naukom?

- Studije fizike na Prirodno-matematičkom fakultetu u Beogradu upisao sam 1965. godine. U to vrijeme u Crnoj Gori nije bilo sličnih studijskih programa, studirala se ekonomija i Tehnički fakultet sa elektrotehnikom, mašinstvom i metalurgijom.

Kao gimnazijalac sam bio skloniji matematici i prirodnim naukama, imao sam odlične profesore, ali sam se baš za studije fizike odlučio – igrom slučaja. Gimnazija "Stojan Cerović" u Nikšiću je ponudila stipendiju za ove studije i to je uticalo da upišem studije fizike. Od 130 upisanih, fiziku je diplomiralo iz te generacije malo više od 20 studenata. Studije su bile klasične: malo predmeta, ali jako obimnih, s dvosemestralnim ispitnim rokovima, to je zahtijevalo dosta napora. Većina studenata i studentkinja bili su iz Beograda i mislim da su djevojke činile petinu ove grupe.

Ideja o bavljenju naukom pojavila se u toku studija. Poslije godine služenja vojnog roka (1973) vratio sam se u Beograd i upisao postdiplomske studije na Odsjeku za fiziku PMF, nuklearna fizika, oblast fizika visokih energija. Zaposlenje sam dobio u Institutu za fiziku gdje sam radio na analizi sudara protona sa jezgrima nuklearne emulzije. Tu sam uradio magistarsku tezu.

Kakva je bila Crna Gora Vaše mladosti? Koliko su ljudi vjerovali u obrazovanje kao put društvenog napretka?

- Crna Gora je bila dio Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije. Obrazovanje je bilo u jakom ideološkom okviru, ali su obrazovanje i nauka smatrani najjačim polugama modernizacije i razvoja društva. Kao mladi ljudi smo osjećali taj podstrek da se školujemo, i zaista je vrijednost obrazovanja bila opšteprihvaćena. Ulagalo se u škole, univerzitete, u razvoj nauke. Obrazovanje je bilo besplatno. Studentski standard (stipendije, domovi) je takođe bio zadovoljavajući i to je olakšavalo studiranje ogromnom broju mladih čiji su roditelji živjeli na selu, i često bili slabo pismeni, a djeca su im se školovala u velikim gradovima.

Mi smo vjerovali da je obrazovanje put ka boljem životu i profesiji, a bilo je očigledno da je obrazovanje i snažna poluga društvene mobilnosti: djeca i omladina iz seoskih ili manje razvijenih sredina, iz siromašnih porodica takođe, imala su mogućnost da se školuju, za razliku od svojih roditelja.

Obrazovanje je davalo sigurnost za budućnost, otvaralo je perspektivu. Bilo je sasvim izvjesno da poslije završenog fakulteta dobijate posao, kasnije stan i socijalnu sigurnost. I to je bio jedan od podsticaja za obrazovanjem.

Nakon studija vraćate se u Crnu Goru i počinjete da radite kao profesor fizike u nikšićkoj gimnaziji. Kako je tada izgledala škola, a kako učenici?

- Kao stipendista, vratio sam se da radim u Gimnaziji koju sam bio završio prije četiri godine. U njoj sam radio od 1969. do 1972, dvije godine kao apsolvent jer je profesora fizike i tada nedostajalo. Gimnazija "Stojan Cerović" je u to vrijeme bila prestižna i zahtjevna škola, sa izvanrednim rukovodstvom (direktor Branko Radojičić), profesorima i učenicima.

U školi je vladala stroga radna disciplina, u javnom prostoru učenici su poštovali nepisana pravila o vremenu boravka na korzou, filmskim i pozorišnim predstavama, o ponašanju u javnom prostoru. Kafića još nije bilo. I porodice učenika vidjele su gimnaziju i njene zaposlene kao autoritete, nije bilo pritiska roditelja na školu i nastavnike, nijesu se tražile nezaslužene ocjene. Lučonoša je bilo neuporedivo manje nego danas. Mnogo manje se izostajalo iz škole. Standard nastavnika je bio bolji nego danas, stambena politika takođe.

Iz današnje perspektive, bio sam strog nastavnik, na mojim časovima se govorilo samo o fizici. Možda je i neiskustvo činilo svoje, a od maturanata sam bio stariji samo pet, šest godina.

Koliko je tadašnja Crna Gora mogla da pruži mladim ljudima koji su željeli da se obrazuju i bave naukom?

- Mogla je jedino da omogući da obrazovanje i eventualni naučni rad mladi ostvare van Crne Gore. Kada je formiran Univerzitet 1974. godine Crna Gora je imala samo tri instituta (Istorijski institut, Poloprivredni institut, Institut za biološka i medicinska istraživanja) i Zavod za biologiju mora i okeanografiju.

Sedamdesetih i osamdesetih godina Crna Gora prolazi kroz snažan institucionalni razvoj. Kako je izgledalo stvaranje Univerziteta Crne Gore i domaće naučne zajednice?

- Za razvoj Crne Gore tada je bilo je potrebno više znanja i ljudi koji će voditi društvo. Sjećam se, bilo je dosta sumnjičenja u to da li je Crnoj Gori, kao maloj državi, bilo potrebno da osniva visokoškolske institucije ili je bilo “jeftinije” da šaljemo mlade ljude vani i – čekamo da nam se vrate. Univerzitet, za malu državu, sigurno je daleko više od finansijske isplativosti. Ulaganje i razvijanje ljudskog kapitala bilo je neophodno, jer najveći resurs malih država čine – obrazovani ljudi. Ne bi bilo dobro da smo potpuno zavisni od stručnjaka sa strane.

To je bio podsticaj da se formiraju nove visokoškolske obrazovne institucije i Univerzitet. Moralo se raditi na izgradnji objekata i obrazovanju neophodnih kadrova.

Stvaranje Univerziteta Crne Gore (UCG) i formiranje domaće naučne zajednice tokom 1970-ih i 1980-ih godina predstavljali su ključni emancipatorski korak u modernoj istoriji Crne Gore. Do tog trenutka, Crna Gora je bila jedina jugoslovenska republika bez sopstvenog univerziteta, a visoko obrazovanje i nauka zavisili su od centara poput Beograda, Zagreba, Ljubljane, Sarajeva.

Univerzitet je zvanično osnovan 29. aprila 1974. godine u Titogradu (današnjoj Podgorici). Godinu dana nakon osnivanja, dobio je ime Univerzitet “Veljko Vlahović“, koje je nosio sve do 1992. godine.

Bazu Univerziteta su tada činila tri fakulteta: Ekonomski (osnovan 1960), Elektrotehnički (1961) i Pravni fakultet (1972). Pedagoška akademija u Nikšiću i Viša pomorska škola u Kotoru bile su integrisane u Univerzitet. Savremena zgrada tehničkih fakulteta bila je završena 1978. godine.

Institut za matematiku i fiziku (IMF), osnovan 1978. godine, bio je ključna tačka za razvoj fundamentalnih nauka u Crnoj Gori i direktna preteča današnjeg Prirodno-matematičkog fakulteta (PMF) u Podgorici.

Njegovo stvaranje, krajem sedamdesetih godina označilo je prelazak crnogorskog visokog obrazovanja sa isključivo primijenjenih nauka (poput inženjerstva, prava i ekonomije) na polje bazičnih naučnih istraživanja.

Prof. dr Predrag Mišo Obradović je bio osnivač i prvi direktor (dekan) instituta u periodu od 1980. do 1982. godine. On je postavio operativne i organizacione temelje ove ustanove, dajući ogroman doprinos uvođenju bazičnih naučnih disciplina u Crnoj Gori.

Iz Beograda sa Instituta za fiziku sam se vratio u IMF u Podgorici u jesen 1979. godine. U periodu formiranja bazičnih studija fizike obavljao sam funkciju šefa Odsjeka za fiziku (1980–1986), direktno koordinirajući razvoj laboratorija i nastavnih planova. Od 1986. godine naslijedio sam profesore Predraga Obradovića, Perka Vukotića i Miodraga Perovića na čelu IMF.

Institut za matematiku i fiziku je 1990. godine zvanično transformisan u Prirodno-matematički fakultet. Iako je počeo samo sa matematičkim i fizičkim naukama, na PMF-u je 1991. godine formiran Odsjek za biologiju. Ove, 2026. godine počinju i studije hemije čime je zaokružena cjelina prirodnih nauka na jednom fakultetu.

IMF je postavio visoke standarde u pogledu doktorskih i postdiplomskih studija. Profesori i akademici koji su radili u ovom institutu postavili su temelje za saradnju Crne Gore sa svjetskim naučnim centrima, uključujući i evropske institute poput CERN-a, gdje istraživači sa PMF-a i danas aktivno učestvuju.

Da li ste tada vjerovali da Crna Gora može izgraditi ozbiljne naučne i obrazovne institucije?

- Jesam, vjerovao sam i pripadao grupi ljudi koja je razumjela zašto su “maloj” Crnoj Gori one potrebne. Nijesmo bogati kadrovima, i baš zato – treba da vodimo računa o svakom pojedincu. Univerzitet je više od mjesta učenja; on je temelj intelektualne nezavisnosti, društvenog i ekonomskog razvoja, a posebno – samostalnosti u oblikovanju budućnosti. Da sam sumnjao ne bih se vratio iz Instituta za fiziku iz Beograda u Crnu Goru. Mislim da možemo a i treba da budemo još bolji.

Dio naučne karijere proveli ste u Dubni, jednom od najznačajnijih istraživačkih centara tadašnjeg svijeta. Kako je izgledao rad u takvom okruženju?

- U to vrijeme u fizici visokih energija već se radilo sa savremenijim detektorima čestica, francuskim mjehurastim komorama, vodoničnom Mirabel u Serpuhovu (1970-1971), freonskom Gargamel u CERN-u i dubnjenskom propanskom komorom u Serpuhovu. Kasnije je ova usavršena komora preseljena na sinhrofazotron u Dubni. Imao sam priliku da mjesecima dežuram u Dubni na seansama njenog ozračivanja na kanalu sinhrofazotrona jonima: deuterijuma, helijuma i ugljenika na meti od tantala. Emulzije kao detektori su odlazile u drugi plan pa su u Odsjeku za visoke energije Instituta za fiziku u Beogradu riješili da me pošalju u Dubnu da se osposobim za rad na snimcima sudara u propanskoj komori.

Poslije odbranjene magistrature u martu 1976. otputovao sam u Ujedinjeni institut za nuklearna istražavanja u Dubnu i tamo u Laboratoriji za fiziku visokih energija u Naučno eksperimentalnom kamerno odsjeku (NEKO) ostao do avgusta 1978. godine. Moj mentor je bio V. G. Grišin.

Inače, Dubna je tada bila mali grad, 126 km na sjeveru od Moskve, na granici Moskovske oblasti, takoreći grad-institut, jer su u njemu živjeli i radili fizičari i drugi zaposleni u Institutu kao tehničko osoblje, njihove porodice, a ostali stanovnici su bili zaposleni u sektorima usluga.

U Dubni me tada sačekao Branko Dragović iz Instituta za fiziku iz Beograda, kasnije je doputovao i Filip Vukajlović iz Instituta "B. Kodrič" iz Vinče.

U Dubni je Institut formiran 1956. godine sa idejom da to bude institut tipa CERN za zemlje istočnog bloka. Grad-institut je izgrađen na ostrvu između rijeka Volge, Dubne i Sestre i kanala Moskva-Volga, pored naselja Boljšaja Volga. U institutu je radilo oko 7000-8000 ljudi, od čega su oko 1000 bili fizičari. Institut je imao: više laboratorija, sinhrofazotron, impulsne i klasične reaktore, akceleratore jona, radionice i drugu infrastrukturu.

U institutu su tada radila poznata imena sovjetske i svjetske nauke. Direktor Instituta je bio N. N. Bogoljubov, D. I. Blohincev je bio direktor Laboratorije za teorijsku fiziku, G. N. Fljorov Laboratorije za nuklearne reakcije, nobelovac I. M. Frank Laboratorije za neutronsku fiziku, V. P. Dželepov Laboratorije za nuklearne probleme, M. G. Mešćerjakov Laboratorije za računarstvo i automatizaciju, A. M. Baldin Laboratorije za fiziku visokih energija.

Istorija Ujedinjenog instituta pored ostalih pamti i imena: J. Č. Oganesjana, V. I. Vekslera i Bruna M. Pontekorva.

U Dubni je tada radila Filiјala Moskovskog državnog univerziteta (MGU) sa fokusom na nuklearnu fiziku i fiziku elementarnih čestica. Danas radi i Državni univerzitet Dubna.

Na osnovu radova koje sam uradio i objavio za to vrijeme u Dubni odbranio sam doktorsku disertaciju na Odsjeku za fiziku PMF u Beogradu 1979. godine. Poslije mene na specijalizaciji u Dubni boravili su fizičari iz Beograda i kasnije iz Crne Gore.

Naučna saradnja sa Dubnom koju smo uspostavili preko Instituta za fiziku iz Beograda je nastavljena preko Instituta za matematiku i fiziku iz Titograda. Trajala je 20 godina.

Više puta ste bili šef Odsjeka za fiziku, dekan, prorektor i univerzitetski profesor. Kako se tokom decenija mijenjao Univerzitet Crne Gore?

- Iz prethodnih odgovora mogli ste steći utisak o intenzivnoj dinamici razvoja UCG. Otvoreni su mnogi novi studijski programi, ulazak visokog obrazovanja Crne Gore u bolonjski proces i evropski prostor visokog obrazovanja, projekti koji omogućavaju studentima Univerziteta Crne Gore i drugih visokoškolskih ustanova da provedu jedan semestar ili akademsku godinu na partnerskim univerzitetima u Evropi itd.

Ne zaboravimo u ovoj priči i privatne univerzitete i njihov doprinos razvoju visokog obrazovanja u Crnoj Gori.

Kada danas pogledate generacije studenata koje ste učili, da li je Crna Gora uspjela da stvori svoju naučnu elitu?

Među mojim bivšim studentima danas su naučnici sa međunarodnom prepoznatljivošću. Neki su u Evropi, a neki iz Crne Gore sarađuju sa evropskim naučnim institucijama, neki su u crnogorskim naučnim institucijama, neki u školama.

Crna Gora je stvorila značajan broj istaknutih naučnika, ali nije razvila brojnu i stabilnu naučnu elitu uporedivu sa drugim državama.

U svakom slučaju naučna elita, posebno u današnjoj Crnoj Gori, skoro je nevidljiva, i mi vidimo posljedice toga u mnogim procesima i veoma važnim odlukama. Na javnoj sceni dominiraju populisti, plitkoumje i oskudno i površno znanje, ljudi sa sumnjivo stečenim diplomama. Najbolji tada odlaze.

Veoma je opasno kad društvo prestane da traži odgovore od znanja, a počne ih tražiti prvenstveno od politike, ideologije i “mišljenja” onih koji zapravo ne znaju.

Šta je bio najveći izazov u stvaranju univerziteta i naučne zajednice u maloj republici kakva je tada bila Crna Gora?

- Veliki je bio izazov obrazovanje neophodnog kadra i vrijeme potrebno za to. Institut za matematiku i fiziku je relativno brzo riješio nedostatak kadra šaljući mlade na specijalizacije van Crne Gore. U tome je bila značajna uloga Moskovskog državnog univerziteta MGU u Moskvi.

Moja bi preporuka bila da se doktorati rade na evropskim univerzitetima van Crne Gore. Ovo je važno da bi se mogle uporediti različite univerzitetske i naučne prakse, da bi Crna Gora dobila znanja kojih trenutno nema, a neophodna su za njen razvoj.

Kako danas vidite stanje na Univerzitetu Crne Gore? Da li danas Univerzitet Crne Gore zaista uživa autonomiju ili je ona uglavnom formalna?

- U nekim sferama svoje djelatnosti UCG jeste autonoman. Ono gdje nije autonoman, po mom mišljenju, je izbor rektora. Rektora mora da bira akademska zajednica bez učešća predstavnika aktuelne vlasti. Ne može se izbjeći uticaj politike na UCG, na njegovu autonomiju, ako o izboru rektora glasaju predstavnici aktuelne vlasti. Tu se, po meni, narušava akademska autonomija. Tada postoji rizik da se biraju podobni, a ne najbolji kandidati.

Da li je strateški bilo opravdano osnivanje dva privatna univerziteta pored Univerziteta Crne Gore?

- Mislim da ih sada imamo tri. Za ovaj treći, mislim da je iz Bara, nemam informacije, pa ih ne mogu komentarisati. Za Mediteran i Univerzitet Donja Gorica (UDG) sam uvjeren da je osnivanje bilo opravdano. Za Mediteran znam da su imali tri autentična, kvalitetna studijska programa: informatiku, vizuelne umjetnosti i strane jezike. Univerzitet donja gorica (UDG) ne bih komentarisao, samo bih preporučio da pogledate gdje su u organima državne uprave sve zaposleni njihovi svršeni studenti i na kojim pozicijama. To vam može reći nešto više o UDG.

Zašto danas gotovo da ne vidimo studentske inicijative i društveni aktivizam?

- Da, vjerujem da nije nestao, ali je jako slabo vidljiv. Pomenuo bih više razloga. Nekim studentima su primarne akademske obaveze. Nema jakih studentskih organizacija, nema podrške studentima da nauče važne vještine aktivizma, nema prostora za javni dijalog i učešće studenata, a mnogi su prilično pesimistični – ne vjeruju u mogućnost promjene. Mislim da se značajan dio aktivizma preselio na društvene mreže. U svakom slučaju, studentski aktivizam je, u neku ruku, i ogledalo Univerziteta i nivoa građanske kulture.

Inicijativa "Kamo śutra" se pojavila poslije dvedeset godina, bilo je i dobre energije i dobrih nada, i ugasila se uz svesrdnu pomoć sa strane. Protest je bio posljedica tragičnih događaja na Cetinju.

Izgleda mi kao da ne postoji jedna univerzalna ideja koja snažno povezuje sve studente. Bez nje, neće biti ni studentskih inicijativa ni aktivizma. Ozbiljno pitanje za Crnu Goru je da analizira i obezbijedi načine za angažovanje mladih u javnom prostoru, inače ćemo ih potpuno pacifikovati i proliti njihovu energiju koja je blago u svakom društvu.

Bili ste jedan od ključnih ljudi reforme obrazovanja početkom dvijehiljaditih godina. Šta je bio njen osnovni cilj?

- Bilo je potrebno transformisati obrazovni sistem, iz naslijeđenog modela (uvažavajući kvalitete istoga), tako da ga više uskladimo sa savremenim pedagoškim i međunarodnim standardima, i da bolje odgovorimo na potrebe razvoja društva i privrede.

Ukratko, cilj je bio: decentralizacija i demokratizacija obrazovnog sistema, prelazak na devetogodišnje osnovno obrazovanje i aktivno učenje i nastava.

Kada danas pogledate reformu obrazovanja koju ste pokrenuli kroz "Knjigu promjena" (2001), šta smatrate njenim najvećim uspjehom, a šta najvećim neuspjehom?

- Dobro koje traje i danas je devetogodišnja osnovna i svi naši udžbenici. Neuspjeh je povratak centralizaciji i tradicionalnom načinu rada sa djecom, drugim riječima – neodrživost reforme u učionici. Kasnije, izmjene predmetnih programa, smanjenje, u nastavnim planovima, nedjeljnog broja časova i nedjeljne norme nastavnika nijesu doprinijele poboljšanju kvaliteta obrazovanja, naprotiv.

U srednjim stručnim školama koje pohađa 70% srednjoškolske populacije istorija se uči kao izborni predmet i ne na svim usmjerenjima. Mladi iz istorije znaju onoliko koliko su učili u osnovnoj školi, a to je nedovoljno za poznavanje Crne Gore kao države u kojoj odrastaju, ali i svijeta u cjelini. Obrazovanje nije samo priprema za zanimanje, već i za odgovorno, etičko učešće u društvu. Skoro paradoksalno, mnogi od tih mladih ljudi na kraju srednje škole – upišu fakultete društvenih nauka! Zabrinjavajuća je i nastava umjetničkih predmeta u mnogim stručnim školama.

Bili ste ministar u periodu obnove crnogorske nezavisnosti. Koliko je obrazovanje tada bilo dio šireg projekta izgradnje države?

- Bilo je jasno da Crna Gora, ako želi da se razvija, da bude konkurentna, i posebno – demokratski stabilna, mora da unaprijedi kvalitet obrazovanja i da to radi kontinuirano. Promjene u obrazovanju se ne završavaju. Čitavu jednu godinu, uz veliki entuzijazam pojedinaca i prosvjetne zajednice, vodila se široka javna rasprava (proces konsultacija) o tome. Moram naglasiti da je tada postojala i jaka politička volja da se obrazovanje reformiše.

Iz uporedne analize sa drugim sistemima i zacrtanim ciljevima promjena nastala je Knjiga promjena (2001) koja se danas često pominje. Njena rješenja su i danas aktuelna, a njeni osnovni principi i ciljevi i danas relevantni, iako dio njih još nije ostvaren u praksi.

Dokument je postavio dugoročnu viziju obrazovanja zasnovanu na prilagođenosti škole djetetu, a ne djeteta školi, na decentralizaciji, na razvoju kompetencija i ljudskih resursa, na jednakim mogućnostima, na cjeloživotnom učenju, na evropskim standardima i interkulturalnosti. Poseban naglasak je na kvalitetu nastavnika – bez čega je nemoguća uspješna reforma.

Tokom Vašeg mandata crnogorski jezik prvi put se pojavio u službenim prosvjetnim dokumentima. Zašto je to pitanje izazvalo toliko emocija i kako danas gledate na otpore koji su tada postojali?- Jezička pitanja su uvijek osjetljiva, jer je jezik povezan sa identitetom, kulturom, istorijom, obrazovanjem, državnim institucijama. Crnogorski jezik nije bio opasan sam po sebi, ali je pokrenuo političke i identitetske sporove. Zvanična pojava crnogorskog jezika, kao službenog, i njegova standardizacija, kao potvrda državnog i kulturnog identiteta, rušila je projekat "srpske" Crne Gore i njihovo viđenje identiteta, države ili jezika: Crnogorci su Srbi (to je jedan narod po mišljenju Narodne stranke i Crkve Srbije), jezik je srpski, kultura i istorija su srpske.Danas, kao i tada, ovu ideologiju sa revidiranom istorijom javno njeguje i širi Crkva Srbije i prosrpske političke partije.Crkva Srbije je tada, 2004. godine, bila organizator poznatih događaja u nikšićkoj gimnaziji i na Filozofskom fakultetu u Nikšiću.Ovo želim da istaknem: kada su Crkvi Srbije Temeljnim ugovorom predati kulturno-istorijski spomenici Crne Gore, sa tim spomenicima im je predata i njihova istorija, istorija Crne Gore. Ovih dana, imamo vijest da će Porfirije doći na proslavu 150 godina bitke na Vučjem dolu. Kakvu vezu može imati Crkva Srbije i Porfirije sa Vučjim dolom, pita li se neko? Kako Crkva Srbije može svojatati ovu bitku kada oni kao Crkva nijesu ni postojali 1876. godine u vrijeme bitke na Vučjem dolu jer ih je 1766. godine fermanom (beratom) ukinuo sultan Mustafa III?Trajni cilj djelovanja Crkve Srbije u Crnoj Gori, od kada je formirana 1920. godine do danas, je negiranje i brisanje crnogorskog identiteta.Potpisali ste sporazum sa CERN-om. Koliko je za malu državu važno da bude povezana sa velikim naučnim centrima?- Evropski savjet za nuklearna istraživanja (CERN, Ženeva) je najveći centar za istraživanje elementarnih čestica na svijetu. Sporazum omogućava Crnoj Gori, njenim istraživačima, učešće u CERN-ovim eksperimentima, a da nijesmo članica koja plaća puni iznos godišnje članarine.Crna Gora, ako želi da bude prisutna u "velikoj" nauci, zbog ograničenih infrastrukturnih, ekonomskih i ljudskih potencijala, mora biti povezana sa nekim od većih istraživačkih nacionalnih ili međunarodnih naučnih centara.Povratkom mladih naučnika iz malih zemalja koji su se usavršavali u velikim naučnim centrima ili koji imaju međunarodnu naučnu saradnju, male države dobijaju novo znanje, iskustvo i praksu koje do tada nijesu imali.Nakon ministarskog mandata odlazite u Moskvu kao ambasador Crne Gore. Kako je izgledalo predstavljati mladu državu u Rusiji i šta ste iz tog iskustva ponijeli?- Rusija (jezik, istorija, običaji, sistem) mi nije bila nepoznata, mnogo vremena sam tamo već proveo kao fizičar i bio svjedok svim društvenim i ekonomskim promjenama od Brežnjeva do Medvedeva.Odnosi Crne Gore sa Rusijom su tada (2008-2011) bili dobri, ruske investicije i turisti su bili prisutni u razvoju Crne Gore.U toku mog mandata smo imali samo dva otvorena pitanja sa Rusijom: priznanje Kosova i ulazak u NATO. Od toga da razumiju našu želju i potrebu da budemo članica NATO ali su protiv, na kraju je bilo samo da su protiv.Mi smo ipak vodili računa o našem interesu, priznali smo Kosovo i ušli u NATO. Neki od benefita toga su danas bolje vidljivi.Kakvo nam je danas školstvo? Na kojim vrijednostima odgajamo djecu?- Kvalitet obrazovanja ako se uporedimo sa drugima, uključujući i susjede, nije zadovoljavajući. To pokazuju rezultati na međunarodnim testiranjima PISA, TIMSS, PIRLS. Zabrinjava razlika u nivou znanja između učenika Fiz ruralnih i gradskih područja jer je sve veća. Naravno, djeca iz naših ruralnih sredina nijesu manje sposobna, nego razlozi leže u obrazovnim i društvenim uslovima. Mnogo napora još treba uložiti da obezbijedimo da svako dijete ima jednake mogućnosti da razvije svoje potencijale, bez obzira na mjesto stanovanja ili pripadnost ranjivim društvenim grupama.Zabrinjavajuće je da nam je skoro polovina četrnaestogodišnjaka funkcionalno nepismena što je posljedica reproduktivnog učenja. Oni ne mogu efikasno da koriste znanje i vještine u svakodnevnom životu – na primjer, da razumiju tekst, procijene informacije, riješe praktičan problem ili primijene naučeno u novoj situaciji. To povećava rizik od društvene isključenosti i manjih šansi na tržištu rada.Vaspitna uloga škole je već duže vrijeme u krizi. Škola više ne igra ključnu ulogu nad znanjem i usvajanjem vrijednosti. U suštini, škola ne uspijeva da se snađe u vrlo složenim uslovima vaspitanja danas i složenim potrebama djece i mladih. Slično je i sa porodicom. Škola je težište stavila na postignuća i ocjene. Potpuno u sjenci toga je razvoj socijalnih i emocionalnih vještina kao što su saradnja, solidarnost, empatija, kultura dijaloga, tolerancija. Građansko obrazovanje je sada dostupno samo onim učenicima koji ga izaberu kao izborni predmet. Velika greška, jer je to bio obavezni predmet.Ni nastavnici nijesu dovoljno pripremljeni za nove uloge u procesu učenja i obrazovanja, a saradnja škole i porodice daleko je od željene.Kako objašnjavate loše rezultate naših učenika na međunarodnim testiranjima?- To je posljedica načina kako uče naša djeca. Ponavljam, ne znam po koji put, da je ovo posljedica reproduktivnog učenja (učenja napamet). Informacije se pamte mehaničkim ponavljanjem, bez razumijevanja suštine, kritičkog promišljanja i vrednovanja, i mogućnosti primjene naučenog. Fokus je na pamćenju informacija, definicija i tekstova onako kako su napisani, kako bi se mogli, kada je to potrebno, doslovno reprodukovati u odgovoru na testu ili ispitu.Tako naučene informacije ne mogu se povezati sa postojećim znanjem kod učenika i ne mogu se primijeniti u novim, praktičnim situacijama kao što je PISA test ili prijemni na Medicinskom fakultetu.Kada obrazovni sistem nagrađuje reprodukciju znanja, onda je i nastavnik podstaknut da “predaje znanje”. Posebno je pitanje koliko su budući nastavnici, u toku svojih studija, imali podrške da razviju kompetencije za aktivnu nastavu i učenje, i da prevaziđu reproduktivni model.Kako danas gledate na Bolonjski proces?- I pored slabosti u implementaciji novog načina rada na našim univerzitetima, veoma je značajno da imamo sistem visokog obrazovanja koji je prepoznatljiv i uporediv sa evropskim. Posebno je važno što su mladi dobili mogućnost studiranja u toku jednog ili dva semestra na poznatim evropskim univerzitetima čije iskustvo i praksa mogu biti podsticaj da naše univerzitetsko obrazovanje bude bolje.Po Vašem mišljenju, kakve ćemo stručnjake dobiti iz ovakvog sistema i zašto najbolji mladi ljudi odlaze?- Razlozi odlaska su različiti. Neko želi da stekne znanje koje ne može steći u Crnoj Gori, neko želi više znanja, nekome su važni uslovi studiranja, bolje ekonomske prilike, kvalitet života itd.U svakom slučaju, Crna Gora mora otvoriti vrata za povratak svima onima koji žele da se vrate u Crnu Goru - stvaranjem uslova za kvalitetan život, za razvijanje karijere i profesionalnih potencijala.Ovo posebno naglašavam zbog Univerziteta Crne Gore koji nije primio neke koji su željeli da se vrate, a sada rade na poznatim evropskim institutima i univerzitetima. Ne moraju svi na UCG imati nastavničku normu, mogu raditi na naučnim projektima i za to biti plaćeni. Univerzitet nije viša škola, mora imati, osim nastavne, i snažnu naučno-istraživačku djelatnost.Nije realno da se svi koji su otišli i vrate, ali je neophodno imati različite načine komunikacije s njima i povezivanja sa domaćim naučnim projektima i timovima.Koliko škola učestvuje u oblikovanju nacionalnog identiteta i jesu li današnje identitetske podjele u Crnoj Gori djelimično posljedica obrazovne politike?- Škola, svjesno ili nesvjesno, prenosi vrijednosti, to je u njenoj suštini jednako kao i učenje. Škola utiče na formiranje različitih identiteta učenika: ličnog, nacionalnog, građanskog, i to mora da se odvija bez pritiska, uz poštovanje prava drugih i drugačijih, i s puno podrške učenicima da o tome kritički promišljaju. To ne smije da ide kroz negiranje drugih ili kroz suprostavljanje drugima, čemu smo znali da svjedočimo u našim školama, makar kroz pojedinačne incidente. Znači, nije pitanje da li škola razvija identite(te), nego čini li se to na pravi način – ne negirajući druge i činjenice.Nijesmo dovoljno uradili na ovom planu i nijesmo strateški mislili o tim procesima.Svjedoci smo da na javnoj sceni od 2020. godine imamo brutalni revizionizam, u istoriji, kulturi, vrijednostima i karakteru same Crne Gore. Klerikalizacija je toliko zahvatila društvo Crne Gore da škole ne rade u dane porodičnih slava, vjerskih praznika, Crkva Srbije podiže spomenike ratnim zločincima, negira genocid u Srebrenici, kadrira u političkim partijama, vladinim ustanovama i sl.Revizionizam sa javne scene će se polako seliti i u obrazovni sistem i to se ne smije dozvoliti. Kritičko mišljenje, naučni izvori, kvalitetni udžbenici i obučeni nastavnici su osnovne poluge da se to spriječi u samom nastavnom procesu.Više puta ste kritikovali ukidanje Građanskog obrazovanja kao redovnog predmeta. Zašto je to bila greška?- Ovaj predmet treba da razvija kritičko mišljenje, uči djecu i mlade o ljudskim pravima i obavezama tj. da ih osposobljava za aktivno i odgovorno učešće u demokratskom društvu.Jednostavnije rečeno, kroz ovaj predmet mladi treba da nauče da po Ustavu i zakonima svi imaju jednaka građanska prava koja ostvaruju jedino kao građani, bez obzira na vjersku i nacionalnu pripadnost. Brojne vještine aktivnog građanstva se stiču izučavanjem ovog predmeta. Suštinu Crne Gore kao građanske države ugrožavaju svojim političkim djelovanjem nacionalne političke partije. Kao potvrdu za ovo pročitajte samo izjave predsjednika Skupštine ovih dana na nacionalnim skupovima koje organizuje.Godinama upozoravate na klerikalizaciju obrazovanja. Šta pod tim podrazumijevate?- Dolaskom na vlast "apostola" počelo je u prosvjeti intenzivno i brojno zapošljavanje, od Ministarstva do vrtića, pripadnika Crkve Srbije. Mnogi od njih su imenovani za direktore javnih obrazovnih ustanova.Oni su svoja vjerska, privatna, uvjerenja i praksu pomjerili ka radnoj sredini. Mnoge škole su počele da prate crkveni kalendar sa praznicima, o čemu sam već govorio.Učenicima se kao nagrada na školskim svečanostima poklanjaju ikone, ikone su i na zidovima nekih zbornica i u kancelarijama uprava škola, đaci javnih obrazovnih ustanova su pozivani na vjerske obrede i molebane itd. U zbornicama se ujutru nastavnici nijesu pozdravljali sa "dobro jutro", nego sa "pomaže Bog", itd. Crkva Srbije u Crnoj Gori neskriveno se zalaže za uvođenje svetosavskog vjeronauka u javne obrazovne ustanove, zbog indoktrinacije cjelokupne populacije mladih. Time bi proširili svoje "učenje" i uticaj na pokušaj ozvaničenja svoje "istine" o Crnoj Gori.Odsustvo Darvina i teorije evolucije iz programa biologije je otvorilo mogućnost da se djeca upoznaju sa kreacionizmom. Odsustvo građanskog obrazovanja pomjerilo je fokus sa građanstva na nacionalna i vjerska pitanja.Sve to urušava sekularni karakter našeg javnog obrazovanja i dovodi do diskriminacije učenika različitih uvjerenja, a vjerujem i nekih nastavnika.Može li sekularna država finansirati vjersko obrazovanje?- Sekularna država, po definiciji, ne može finansirati obrazovanje u vjeri - vjeroučenje. Sekularna država može finansirati predmet o vjeri ili vjerama, kao opšteobrazovni, koji je dio kurikuluma javnih škola. Ova praksa je prisutna u velikom broju zemalja EU.Isto tako sekularna država može finansirati rad vjerskih škola, ali samo i isključivo laički dio kurikuluma - ako ga odobri država.Da li vjerske škole povezuju ili dijele društvo?- Vjerske škole mogu biti i faktor povezivanja i uzrok društvenih podjela.One povezuju pojedince i društvo kroz jačanje društvenih zajednica sa sličnim vrijednostima i tradicijom, pomaganje očuvanja kulturnog identiteta, promociju etičkih vrijednosti itd.Podjele koje izazivaju vjerske škole u društvu nastaju zbog segregacije najmlađe djece, grupne zatvorenosti koja može imati posljedicu predrasude prema drugačijima, problema koje učenici mogu imati sa integracijom u građansko društvo itd.U višenacionalnim i viševjerskim društvima kao što je Crna Gora vjerske škole mogu postati instrument za političke i nacionalne podjele, posebno onda kada dominacija jedne vjerske ili nacionalne zajednice onemogućava djeci i mladima da se povezuju, upoznaju, dijele zajednička iskustva i vrijednosti, kada se među njima uspostavlja distanca koja je stalni izvor stereotipa, netrpeljivosti, predrasuda, a često i konflikata. Važno je identifikovati i da li nastavni sadržaji doprinose tome i da li različite vjerske škole imaju zajednički obrazovni okvir ili podučavaju bitno različite verzije istorije, društva ili građanskog vaspitanja.Šta se dešava kada obrazovanje počne da služi identitetskim i političkim projektima?- Da prvo ukažem na neke razlike. Identitetski i politički projekti mogu imati ciljeve koji utiču na obrazovanje, odnosno, obrazovanje ne može biti potpuno odvojeno od pitanja identiteta ili društvenih i političkih vrijednosti. Očuvanje jezika, kulturne baštine ili osjećaja pripadnosti su legitimni i korisni ciljevi. Politički projekti kao što su, primjera radi, evropske integracije, reforma obrazovanja u skladu sa standardima razvijenih zemalja, decentralizacija obrazovanja, kulturne politike, mogu značajno unaprijediti obrazovanje.Ali, Vaše pitanje više usmjerava na instrumentalizaciju obrazovanja i šta se dešava kada se ono koristi ne za razvoj djece, mladih i društva u cjelini, nego služi promociji različitih ideologija, nacionalnih ili političkih narativa, nametanju poželjnih stavova prema istoriji, državi ili društvu, drugim zajednicama i narodima.U takvom obrazovnom procesu djeca i mladi ne uče kako da misle i kritički promišljaju, ne usvajaju građanske vrijednosti, nego ih škola podučava kako moraju misliti i koga moraju slijediti.Obrazovanje tada prelazi u indoktrinaciju koja nije dozvoljena po međunarodnom pravu. Najvažniji međunarodni pravni dokument koji direktno zabranjuje indoktrinaciju u školama jeste Protokol 1 (Član 2) uz Evropsku konvenciju o ljudskim pravima.Koji Vam je trenutak u karijeri bio najvažniji?- Povratak iz Beograda u Crnu Goru 1979. godine. Bio sam u grupi kolega koji su krenuli da osnuju Institut za matematiku i fiziku, i to je bio fundament razvoja i studiranja prirodnih nauka i matematike u Crnoj Gori. To nije bilo samo širenje Univerziteta, nego i jasno opredjeljenje države da obrazuje i razvija naučni kadar. Šta danas vidite jasnije nego kada ste imali trideset ili četrdeset godina?- Vidim da je vrijeme dragocjeni resurs i da su trenuci sa porodicom, bliskim ljudima i unutrašnji mir važniji od materijalnog uspjeha, da je očuvanje fizičkog i mentalnog zdravlja osnovni preduslov za dobar život i da drugima oko vas bude dobro.Još jasnije uočavam posljedice nekih svojih odluka, ono što je bilo prolazno, i ono što je ostavilo trag – nadam se koristan za opšte dobro, posebno u svijetlu svih promjena koje nam se dešavaju. Čini mi se da nijesam omanuo u istrajavanju na trajnim vrijednostima.Šta biste voljeli da mlađe generacije razumiju o Crnoj Gori?- Želio bih da su mladi ljudi svjesni i da s odgovornošću prihvataju da će oni sjutra stvarati promjene u Crnoj Gori. I da teže - najboljoj Crnoj Gori. Da joj doprinose znanjem i snažnim karakterima, a ljepote, geografije i slavne istorije već ima na pretek.Mladi naučnici moraju da se povezuju sa međunarodnom zajednicom, da uče od najboljih, u najboljim obrazovnim i naučnim centrima. Posebno, da imaju visoke etičke standarde i u poslu i u životu. U mnogim presudnim trenucima – to nas je i održalo.