Belveder pet godina kasnije: Od građanskog otpora do pitanja na koja još nema odgovora

Pet godina je od belvederskih dešavanja i brutalne akcije policijskih snaga prema građanima koji su pokušavali da spriječe Srpsku pravoslavnu crkvu da ustoliči Joanikija Mićovića za mitropolita u Cetinjskom manastiru.

Za sve vrijeme, nakon događaja koji su potresli Crnu Goru, pitanje odgovornosti za postupanje državnih institucija tokom protesta na Cetinju i dalje nije dobilo institucionalni odgovor.

Neposredan povod za događaje na Belvederu i u samom Cetinju, bila je namjera SPC da ustoličenje Joanikija obave u tamošnjem manastiru. Cetinje je istorijski centar crnogorske državnosti i nacionalne samobitnosti.

Iako je u Cetinjskom manastiru, sjedište mitropolije SPC u Crnoj Gori, građani su demonstrirali ocjenjujući SPC polugom velikosrpskog nacionalizma, između ostalog i zbog negiranja crnogorske nacije.

Okupljanje u Prijestonici počelo je već 3. septembra, pa su vlasti, kada su shvatile da će se na Cetinju okupiti hiljade ljudi, sjutradan popodne, 4. septembra, jakim policijskim snagama, zatvorile sve prilaze gradu, ali i izlaze iz svih crnogorskih gradova. U samoj Prijestonici angažovan je skoro kompletan državni policijski sastav.

Nekoliko hiljada građanki i građana iz čitave Crne Gore, ipak je uspjelo da se okupi na Cetinju i organizuje otpor, nikada prije viđen u našoj zemlji.

Podijelili su se u grupe i zatvorili prilaze gradu kao živi štit, ali su ceste zapriječili i raznim drugim preprekama - od ličnih automobila do stijenskog kamenja, guma, metalnih greda...

Ključna tačka otpora bio je Belveder gdje je noć, između 4. i 5. septembra, provelo više hiljada ljudi, čekajući ishod višesatne blokade. Njihova poruka bila je jasna - najavljena procesija neće proći tim putem. I nije prošla.

Prilazne puteve Cetinju blokirali su protivnici ustoličenja, među kojima su bili građani iz svih krajeva Crne Gore, pripadnici opozicionih političkih partija i crnogorskih nacionalnih organizacija.

Na Belvederu, samom magistralnom ulazu u Cetinje iz pravca Podgorice, bila je najsnažnija blokada od automobilskih guma, stijena sa obližnjih brda.

Uprkos blokadama i protestima, Joanikije i patrijarh SPC Porfirije stigli su na Cetinje, ali ne planiranom kopnenom rutom.

U Cetinjski manastir dopremljeni su helikopterom Vojske Crne Gore, uz snažno policijsko obezbjeđenje. Ustoličenje je obavljeno u manastiru, dok su se oko Cetinja odvijali sukobi policije i demonstranata.

U centru Cetinja policija je prema građanima ispalila ogromne količine suzavca, kao i šok bombi, a prema svjedočenju dijela prisutnih ispaljivani su i gumeni meci.

Prema nepotvrđenim informacijama, za tih nekoliko sati, ispaljeno oko 1.000 patrona suzavca, šok i fleš bombi.

Nakon događaja na Cetinju pokrenute su i aktivnosti državnih organa koje su proteste pokušale povezati sa krivičnim djelima. Međutim, odluka tužiteljke Sanje Radunović iz avgusta 2023. godine, kojom je odbačena krivična prijava protiv 28 osoba, označila je važnu tačku u tom procesu.

Kada je riječ o krivičnoj odgovornosti, procesuiran je samo nekadašnji direktor Uprave policije i savjetnik predsjednika Crne Gore za bezbjednost Veselin Veljović, koji je bio među demonstrantima.

On je bio optužen za napad na službeno lice, na osnovu kratkog video snimka. Nadležni sud na Cetinju je oslobodio Veljovića optužbe.

Istovremeno, pokušaj da se kroz parlament utvrde činjenice o postupanju državnih institucija tokom 4. i 5. septembra 2021. godine nije dobio epilog.

Skupština Crne Gore je 17. avgusta 2022. godine, glasovima 44 poslanika, usvojila odluku o otvaranju parlamentarne istrage i formiranju anketnog odbora koji je trebalo da prikupi informacije o postupanju Ministarstva unutrašnjih poslova, Uprave policije i Agencije za nacionalnu bezbjednost tokom cetinjskih događaja.

Anketni odbor, međutim, nikada nije formiran. Nakon vanrednih parlamentarnih izbora u junu 2023. godine raspušten je i saziv Skupštine koji je tu odluku donio.

Mada postoje objavljeni djelovi i medijski prenosi dijela sadržaja, crnogorska javnost nikada nije dobila na uvid Izvještaj o postupanju bezbjednosnog sektora tokom ustoličenja mitropolita Joanikija na Cetinju, koji je sačinila posebna Komisija Biroa za operativnu koordinaciju Vlade.

Bivši premijer Zdravko Krivokapić i njegov nasljednik na tom mjestu Dritan Abazović izjavljivali su da nemaju ništa protiv da se taj Izvještaj objavi, ali to toga nikada nije došlo.

Time je bez institucionalnih odgovora ostao niz pitanja o tome ko je donosio odluke uoči policijske akcije, na osnovu kojih procjena je vršena bezbjednosna situacija, kako je organizovana akcija policije i kako su prekoračena ovlašćenja.

Sa druge strane, Belveder je postao i ostao simbol otpora i odbrane građanskog karaktera Crne Gore, sinonim za borbu protiv politike koju su demonstranti doživljavali kao pokušaj klerikalizacije države i jačanja uticaja Beograda.