Crna Gora ostvarila državotvorni uspjeh, ali nije dovršila demokratizaciju
Dvadeset godina nakon obnove nezavisnosti, Crna Gora je ostvarila značajne državne, bezbjednosne i spoljnopolitičke uspjehe, ali nije do kraja izgradila funkcionalne institucije, vladavinu prava i demokratsku političku kulturu, ocijenjeno je u analizi „Dvije decenije obnove crnogorske nezavisnosti – između državotvornog uspjeha, nedovršene demokratizacije i evropske završnice“, koju je objavila njemačka fondacija Hajnrih Bel.
Autori analize, izvršna direktorica Centra za građansko obrazovanje Daliborka Uljarević i izvršni direktor Regionalne akademije za razvoj demokratije Balša Božović, navode da evropske integracije ne smiju biti svedene na tehničko zatvaranje pregovaračkih poglavlja, već moraju predstavljati proces dubinske transformacije države i društva.
U analizi se ističe da je Crna Gora od referenduma 21. maja 2006. godine očuvala mir, učvrstila međunarodni subjektivitet, postala članica NATO-a i najdalje odmakla država regiona u pregovorima sa Evropskom unijom.
Referendum o nezavisnosti ocijenjen je kao jedan od najuspješnijih demokratskih i mirnih procesa rješavanja državnog pitanja na prostoru bivše Jugoslavije, a autori podsjećaju da je obnova nezavisnosti bila rezultat dugog političkog i društvenog procesa, a ne odluka jednog političkog trenutka.
– Sa istorijske distance od dvije decenije, jasno je da je 21. maj bio mnogo više od odluke o državnom statusu. Bio je geostrateški i civilizacijski prelom kojim je Crna Gora trajno preorijentisana ka Zapadu, evropskim integracijama i demokratskom modelu razvoja – navodi se u analizi.
Posebno se apostrofira članstvo u NATO-u 2017. godine, koje autori vide kao krunu bezbjednosnog i geopolitičkog pozicioniranja države.
S druge strane, ukazuje se da najveći nedostatak postreferendumskog perioda predstavlja izostanak dubinske demokratske konsolidacije.
– Umjesto depolitizacije pravosuđa, javne uprave, obrazovanja i bezbjednosnog sektora, dominantno je nastavljen model partijske kontrole, čime je propuštena prilika da 21. maj postane početak institucionalne emancipacije društva – ocjenjuju autori.
Analiza upozorava i na pritiske kojima je izložen građanski karakter države kroz rast identitetskih podjela, revizionizma, govora mržnje i pokušaja relativizacije crnogorskog identiteta, antifašističkog nasljeđa i sekularnog uređenja.
Političke promjene nakon 2020. godine ocijenjene su kao demokratski neophodne, ali i kao početak nove faze političkih i društvenih sukobljavanja oko identitetskog, vrijednosnog i geopolitičkog usmjerenja Crne Gore.
Autori navode da rezultati popisa iz 2023. godine pokazuju stabilnost crnogorskog identiteta, ali upozoravaju da dio političkih i medijskih struktura u Srbiji i dalje ne prihvata Crnu Goru kao potpuno ravnopravnu i suverenu državu.
– Paradoks savremene Crne Gore ogleda se u tome što se država formalno približava Evropskoj uniji, dok se istovremeno suočava sa unutrašnjom demokratskom regresijom i osporavanjem pojedinih temelja svoje moderne državnosti – navodi se u dokumentu.
Uljarević i Božović preporučuju jačanje vladavine prava, depolitizaciju institucija, zaštitu građanskog i sekularnog karaktera države, unapređenje obrazovnih politika, razvoj medijske pismenosti i snažniju zaštitu manjinskih prava.
– Dvadeset godina nakon 21. maja pitanje više nije da li je Crna Gora opstala kao država, već kakvu državu želi da izgradi. Od tog odgovora zavisi ne samo tempo evropskih integracija, već i demokratska snaga, otpornost i budući karakter Crne Gore – zaključuje se u analizi.