Niske zarade i loši uslovi potkopavaju nezavisnost pravosuđa

Centar za građansko obrazovanje (CGO) upozorava da nezavisnost pravosuđa, kao temelj vladavine prava i ključna garancija prava građana na pravično suđenje, u praksi biva ozbiljno narušena zbog neadekvatnih uslova rada sudija i tužilaca, za koje odgovornost snose izvršna i zakonodavna vlast.

Iz CGO-a ističu da odluke koje se donose u pravosuđu direktno utiču na ljudske sudbine i nose izuzetno visok stepen profesionalne i lične odgovornosti, zbog čega je neprihvatljivo da se pravosudne funkcije obavljaju u uslovima koji ugrožavaju dostojanstvo i sigurnost nosilaca tih funkcija. Adekvatni uslovi rada, kako navode, nijesu samo unutrašnje pitanje, već i jedan od ključnih preduslova u procesu evropskih integracija Crne Gore, posebno u ispunjavanju završnih mjerila u poglavljima 23 i 24.

CGO podsjeća da brojni pokazatelji ukazuju na nezadovoljavajuće prostorne i tehničke uslove u pravosuđu. Obećanja o izgradnji Palate pravde traju gotovo deceniju, bez vidljivog pomaka, dok se preseljenje Specijalnog državnog tužilaštva godinama najavljuje, ali se ne realizuje. Nedostatni prostorni kapaciteti u sudovima često onemogućavaju prisustvo zainteresovane javnosti, a pravosudne institucije i dalje se suočavaju sa osnovnim tehničkim problemima, poput nedostatka računarske opreme, umjesto da koriste savremena softverska rješenja koja bi unaprijedila efikasnost rada.

Poseban problem, prema ocjeni CGO-a, predstavljaju niske zarade u pravosudnom sistemu. Plate sudija i tužilaca ne odgovaraju složenosti i obimu posla koji obavljaju. Kao primjer navode da plata većine sudija u Osnovnom sudu u Podgorici iznosi oko 1.300 eura, što smatraju neprihvatljivim imajući u vidu broj predmeta, pritiske i odgovornost koje ta funkcija nosi. Privremeni dodatak na funkciju od 30 odsto, uveden izmjenama zakona, važio je do 1. januara 2026. godine i, kako ističu, ne može se smatrati trajnim rješenjem.

CGO ukazuje i na višegodišnje odlaganje donošenja posebnog zakona kojim bi se sistemski uredio status i zarade sudija i tužilaca, uprkos preporukama Venecijanske komisije i Evropske komisije. Takav zakon, kako navode, nužan je zbog specifičnosti pravosudne funkcije i potrebe zaštite nezavisnosti sudstva, umjesto njenog regulisanja kroz opšti Zakon o zaradama u javnom sektoru.

Slična situacija je i sa savjetnicima u sudovima i državnom tužilaštvu, čije su plate do kraja prošle godine iznosile oko 850 eura, uz tek privremeno povećanje krajem 2025. godine. Jedino održivo rješenje, poručuju iz CGO-a, predstavlja usvajanje Zakona o sudskoj administraciji, koji se takođe godinama odlaže.

Posebno zabrinjava položaj pripravnika u sudovima i tužilaštvima, čije su plate oko 650 eura, iako je zakonski minimum za njihov nivo obrazovanja 800 eura. CGO navodi da je ova praksa već dovela do sudskih postupaka i prvostepene presude u korist pripravnika, što može proizvesti dodatne troškove za državni budžet i ukazuje na neodgovoran odnos institucija prema mladim pravnicima.

Na neadekvatan odnos države prema pravosuđu, kako ističu, ukazuju i budžetska izdvajanja – dok je budžet Skupštine Crne Gore u periodu od 2021. do 2025. godine povećan za 64 odsto, budžet za cjelokupno pravosuđe porastao je za svega 36 odsto. Dodatni problem predstavljaju politički pritisci na sudije i tužioce, kao i nepoštovanje sudskih odluka u pojedinim slučajevima.

CGO upozorava da ovakvi uslovi direktno utiču na smanjenje interesovanja mladih pravnika za karijeru u pravosuđu i otvara pitanje da li vlasti zaista žele nezavisno i snažno sudstvo. Nezavisnost sudija i tužilaca, poručuju, nije privilegija, već osnovni uslov za zaštitu prava građana i funkcionisanje pravne države.

- Kritika rada pravosuđa je legitimna i neophodna, ali bez obezbjeđivanja dostojanstvenih uslova rada nema ni kvalitetnih rezultata. Zato je krajnje vrijeme da donosioci odluka preuzmu odgovornost i obezbijede trajna i sistemska rješenja koja će ojačati nezavisnost pravosuđa i vladavinu prava u Crnoj Gori - zaključuje se u saopštenju CGO-a, koje potpisuje Ivan Vukčević, koordinator programa Ljudska prava.