Vukotić: Nametnute su nam lažne kontroverze o crnogorskoj prošlosti

Crnogorska prošlost, gledana u cjelini, za istoričara i arhivistu Vukotu Vukotića svjedoči o dva milenijuma stalne i uporne borbe naroda ovog podneblja za svoje mjesto „pod Suncem i na mapi Evrope”.

Upravo je to istorijsko iskustvo, smatra, oblikovalo posebnost Crne Gore, ali i odnos prema različitostima koje su na ovom prostoru vjekovima živjele zajedno. Iz njega je nastala i kulturna baština koja se, kako kaže, jednako ponosi manastirima na Skadarskom jezeru, katedralom Svetog Tripuna i Starodoganjskom džamijom.

- To je ono što nam ne mogu oduzeti i što će uvijek predstavljati vrijednost koja nas čini svojima- poručuje Vukotić.

On za Antenu M govori o tome kako se kroz vjekove oblikovala crnogorska državnost i politička posebnost, od Duklje i Vojislavljevića, preko Zete, Balšića, Crnojevića i Petrovića, do moderne crnogorske države, ali i zašto je njena prošlost danas ponovo jedno od glavnih poprišta političkih i identitetskih sporova.

Šta je bila Duklja u političkom svijetu XI vijeka i šta o njenoj državnosti, prostoru i odnosima sa susjedima možemo pouzdano tvrditi na osnovu istorijskih izvora? Đe prestaje ono što znamo, a počinju kasnije nacionalne interpretacije?

- Srednjovjekovna država Duklja bila je, na svom vrhuncu, za vrijeme vladavine kralja Bodina, najznačajnija država na Balkanu. No, i prije toga u X, a možda i IX vijeku, kada je bila vazalna arhontija Vizantije, imala je svoj značaj jer je kontrolisala važne trgovačke rute od istoka ka zapadu i obrnuto. No, ono što je odvaja od drugih slovenskih plemenskih naseobina, je činjenica da se na ovom prostoru stvara poseban amalgam romanskog i slovenskog stanovništva. Otuda novodoseljeni Sloveni ne daju svoje ime ovom prostoru već preuzimaju ime antičkog grada Dokleje. Iz tog razloga, na prostoru Duklje sudaraju se i spajaju romansko latinofono stanovništvo, grčkovizantijska vlast i slovenska plemena. To će odrediti političku sudbinu i prije svega kulturni razvitak srednjovjekovne Duklje. Zbog toga, interes da prate i utiču na dešavanja u Duklji imaju jednako i na Istoku i na Zapadu. Ovo se najbolje vidi u papskim bulama poslatim kraljevima iz dinastije Vojislavljevića, u kojima se jasno kaže da njihove odluke ne prekrši ni Sloven, ni Latin, ni Grk. Takođe, ono što je bitno naglasiti, iz ovih bula iz druge polovine XI vijeka, se vidi da papa dukljanskog vladara oslovljava sa kralj i najdraži sin, što je običaj Srednjeg vijeka. Dosadašnja istorija je pokušavala da ovo prikaže kao dodjeljivanje titule kralja od strane pape, kao što je to bilo u Hrvatskoj, ali analizom dokumenata se vidi da to nije slučaj. Dukljanski kralj je samostalan vladar, koji je svoju samostalnost izborio ustancima protiv Vizantije i prema njemu se tako i ophode svi relevantni politički faktori toga vremena. Sve ostalo su samo naklapanja i naknadne interpretacije romantičarske istoriografije, koja je pokušala Duklju smjestiti u nacionalni kontekst susjednih država.

Ko su bili Vojislavljevići i kakvu državu stvaraju? Šta nam Barska bitka, Mihailova kraljevska titula i Bodinova vladavina govore o političkom položaju i značaju Duklje u tadašnjem regionalnom i evropskom kontekstu?

- Dinastija Vojislavljevića je narodna vladarska loza dukljanskih Slovena koja se uzdigla na ovom prostoru od IX do XII vijeka. Naša istorija drži fokus na nekoliko stvarno značajnih vladara, kada Duklja doživljava svoj vrhunac moći, ali uzimajući u obzir Ljetopis popa Dukljanina, kao najvažniji domaći izvor za taj period, vidimo da postoji kontinuitet vladanja od doseljavanja Slovena. Na taj način, imamo sliku o jednoj državnoj tvorevini koja se polako uzdiže tokom vremena i od vazalne arhontije postaje najmoćnija država na Balkanu. Svaki od njenih vladara dao je svoj doprinos tom razvitku, ali kao najznačajnije moramo izdvojiti sv. Vladimira Dukljanskog i njegove nasljednike Vojislava, Mihaila i Bodina. Pojava i ogrtanje svetačkog oreola kralja Vladimira, dali su Duklji poseban politički i ideološki okvir, koji se održao i do današnjih dana, naročito zato što je njegov kult priznat od Istočne i Zapadne crkve. Snažan kult će doprinijeti i tome da se relativno lako obnovi dukljanska država u ustancima protiv Vizantije, koje će kulminirati 1042. godine i Tuđemilskom bitkom. Tako je stvorena jedna moćna slovenska država, priznata u evropskim okvirima. Već smo govorili o papskim bulama, a još jedan dokaz važnosti Duklje je i prolazak krstaške vojske u Prvom krstaškom ratu i bratimljenje krstaških vođa sa kraljem Bodinom.

Kako Duklja kasnije postaje Zeta i šta se tokom narednih vjekova događa sa njenom političkom posebnošću? Možemo li govoriti o istorijskom kontinuitetu Duklje, Zete i kasnije Crne Gore ili je i sama potraga za neprekinutim kontinuitetom proizvod savremenog razumijevanja države i nacije?

- Srednjovjekovna Duklja okončala je svoje postojanje krajem XII vijeka u raškim osvajanjima, kada su skoro svi njeni gradovi bili srušeni. Okupatorska dinastija Nemanjića uporno se trudila da izbriše svaki trag postojanja Duklje. Međutim, shvatajući da je ovaj prostor nešto posebno i različito u odnosu na druge djelove Raške, Nemanjići dodaju ime Pomorske zemlje u svoje titule. Odatle možemo viđeti da i u 250 godina vladavine Nemanjića, na ovom prostoru postoji određeni kontinuitet, samim tim što je uvijek tretirana kao zasebna regija. Ono što je najviše doprinosilo ovoj posebnosti jesu kulturne i vjerske prilike Duklje i snažan katolički element koji obitava u primorskim gradovima. To će najviše doći do izražaja u vladavini kraljice Jelene, žene kralja Milutina, koja maltene kao samostalan vladar upravlja ovim područjem. Nakon nje, ove oblasti, koje se polako nazivaju Zetom, daju se na upravu „mladim kraljevima“, nasljednicima trona. Tako da ono što čini stvarni kontinuitet u istorijskom trajanju jeste kulturna posebnost ovog prostora, na kojem uspješno obitavaju različite vjerske zajednice i narodi. Tako će biti i u budućim vremenima, bez obzira da li postoji politička nezavisnost i država na ovim prostorima.

Kako je Duklja tumačena u crnogorskoj, jugoslovenskoj i srpskoj istoriografiji i zašto je pitanje „čija je Duklja“ danas toliko politički i identitetski važno? Može li se kroz odnos prema Duklji pratiti i odnos prema Crnoj Gori kao istorijskom subjektu?

- Od samog početka razvoja istorijske nauke na južnoslovenskom prostoru, pitanje Duklje je bilo različito interpretirano u zavisnosti od nacionalnih interesa. Prvi koji je iznio tezu da je srednjovjekovna Duklja posebna država i da se tako treba proučavati je hrvatski istoričar Fran Milobar, no baš zbog toga on i njegovo djelo su bili izopšteni iz glavnih tokova istorijske nauke. Od tada traju stalni pokušaji da se Duklja implementira u istoriju susjednih naroda u čemu će srpska istoriografija svakako prednjačiti. Tako su izvođene interpretacije Ljetopisa popa Dukljanina, kako bi se ovo veliko djelo srednjovjekovne književnosti prisvojilo, a njegovi podaci tumačeni prema sopstvenim interesima. Jednako se radilo i sa arheološkim nalazima, đe su srpski arheolozi i istoričari umjetnosti prepravljali nađeno radi stvaranja iskrivljene slike o našoj prošlosti. Najbolje primjere za to imamo na Martinićkoj gradini, gdje su pokušali da uguraju srpskog kneza Mutimira i u Svaču, gdje su brisali tekst ktitorske ploče. Sve to govori o odnosu prema današnjoj Crnoj Gori, čak i u jugoslovenskoj državi. Uostalom, iz redakcije Istorije naroda Jugoslavije jedino je crnogorski predstavnik, dr Jagoš Jovanović bio izbačen i to upravo na pitanju Duklje.

Između perioda Zete pod Nemanjićima i države Crnojevića nalazi se gotovo vijek vladavine Balšića. Kakvo mjesto Balšići zauzimaju u političkom razvoju Zete i koliko je njihova vlast važna za razumijevanje kontinuiteta političke posebnosti prostora iz kojeg će se razviti Crna Gora?

- Dinastija Balšića je ta koja je podigla državu Zetu na korijenima nekadašnje Duklje. Da je to zaista tako svjedoči da su braća Balšići odmah po stupanju na vlast primili katoličanstvo, što je odraz nastavka dukljanske državotvorne tradicije. Ili kako bi sam papa rekao da odagnaju „zablude i vječni mrak“. U tom smislu, uloga dinastije Balšić je nemjerljiva u crnogorskoj državnoj tradiciji, jer su oni iskoristili prvo popuštanje vlasti Nemanjića i osamostalili Zetu. To takođe svjedoči o državnoj svijesti ovog naroda koji i poslije dva i po vijeka nije zaboravio stare tradicije Duklje. Isto tako, značaj Balšića je u tome što su mudrom politikom uspjeli da održe Zetu između brojnih lokalnih feudalaca, ali i da ponovo izbalansiraju vjerske prilike u Zeti. Balšići su ti koji su uspjeli da ponovo stave Zetu na mapu Evrope i budu značajan faktor na Balkanu.

Kakvo mjesto Crnojevići zauzimaju u istorijskom razvoju Zete odnosno Crne Gore? Šta njihova vladavina, uspostavljanje Cetinja kao političkog i duhovnog središta i djelovanje Crnojevića štamparije znače za kasniju crnogorsku državnu i kulturnu tradiciju?

- Dinastija Crnojevića još jedan je svijetli primjer borbe za slobodu crnogorskog naroda. Njihova pojava je u XV vijeku označila nastavak državne tradicije koja je začeta pod Balšićima, jer kada je Jelena Balšić pokušala da falsifikuje posljednju volju svog sina Đurđa i pripoji njegovu državu srpskoj Despotovini, Crnojevići su poveli odlučnu borbu protiv još jednog osvajanja Zete. Zbog toga se dosadašnja srpska i jugoslovenska istoriografija silno trudila da preskoči i obriše iz sjećanja činjenicu da je Stefanica Crnojević tri puta pobjeđivao vojsku srpskog despota i definitivno potjerao iz Zete. Čak i kada je ojađeni despot Đurađ Branković pokušao da sa sobom povede zetskog mitropolita, ovaj je u Dubrovniku skočio sa lađe u more kako bi se spasio despotovih okova. Nasljednici Stefanice Crnojevića izgradiće nezavisnu državu i pored velikog pritiska nadiruće Otomanske imperije. Gospodar Ivan Crnojević će, mada iznuđeno, sagraditi svoju prijestonicu Cetinje, koja će ostati nukleus crnogorske države u budućim vremenima. Ono što je najviše obilježilo epohu Crnojevića je odluka Đurđa Crnojevića da na Obodu napravi štampariju, prvu u državnom vlasništvu na svijetu. Tim činom Zeta postaje trajno upisana na kulturnoj mapi Evrope. Sve ovo će doprinijeti samosvijesti crnogorskog naroda i biti osnova za njegovu dalju borbu za slobodu.

Između pada države Crnojevića i uspona Petrovića Crna Gora postoji u sasvim drugačijim političkim okolnostima i u složenom odnosu prema Osmanskom carstvu. Šta se u tom periodu zapravo održava i razvija - ime, teritorijalna svijest, politička posebnost, oblici unutrašnje organizacije, plemenska struktura? Na čemu će Petrovići kasnije graditi svoju vlast?

- Po gubitku države Crnogorci traže način da nastave borbu za slobodu. Zato se već 1501. godine pojavljuje Opštecrnogorski zbor kao organ vlasti koji pregovara sa Mletačkom republikom oko savezništva. Ono što je značajno istaći je činjenica da Crnogorci u tom periodu nastoje da izbjegnu feudalni jaram, bilo od strane Osmanske carevine bilo od Venecije i zato razvijaju svoju plemensku strukturu na krvnoj povezanosti. Tako se održava ideja o zasebnosti naroda i potrebi za kontinuitetom borbe za nezavisnost. Tome cilju svakako doprinosi autokefalna Zetska mitropolija, koja preživljava nestanak države Crnojevića i postepeno se prilagođava potrebama crnogorskog naroda. Ipak, tokom XVI i XVII vijeka Zetska mitropolija ostaje feudalna institucija, pa kao takva biva prepoznata od strane susjednih sila. Otuda se stvara privid „vladavine“ vladika u Crnoj Gori, iako svaku odluku mora donijeti Zbor. No, istorijske prilike mijenjaće i prirodu Zetske mitropolije koja se mora uskladiti sa potrebama naroda, pa tako vladika Rufim II 1596. godine prvi put predvodi vojsku u boju, što je jedinstveni primjer u pravoslavlju. Konačno, na čelu takve Crkve dolazi vladika Danilo Šćepčev Petrović, krajem XVII vijeka i na tim osnovama gradi dalju crnogorsku obnovu državnosti. Njegov politički manifest obnove Ivanbegovine biće plan dejstvovanja njegovih nasljednika sve do uspostavljanja svjetovne države.

Šta je zapravo bila Crna Gora Petrovića i kako se njen politički karakter mijenja od vladikata do sekularne, međunarodno priznate države i kraljevine?

- Obnova državnosti je stalni cilj Crnogoraca od nestanka države Crnojevića. U tom smislu, postepeno jačaju unutrašnje jedinstvo i struktura plemenske zajednice, kojoj krajnji pečat daje autokefalna Mitropolija. Zato imamo stalnu borbu, koja ide od očuvanja privilegija i antifeudalnog statusa do realne borbe za stvaranje države. Spremnost vladika iz dinastije Petrovića da svoju crkvenu ulogu podrede političkim interesima naroda definisaće istoriju Crne Gore. Zbog toga, oni vrlo često odstupaju od crkvenih kanona i istupaju kao sekularni vladari, uostalom samo nasljeđivanje vladičanskog trona i stvaranje dinastije je protivkanonski čin. U trenutku kada se narodno jedinstvo zaokruži i ustali plemenska struktura na određenoj teritoriji stiču se uslovi da se prevaziđe anarhija i stvore zakoni kao prva stepenica u stvaranju države. Zajedno sa velikim pobjedama na bojnom polju dobijaju se uslovi za stvaranje države i prvom prilikom Crna Gora postaje sekularna država. Time politika Petrovića dobija puni izraz i smisao. Koristeći se međunarodnim prilikama, Crna Gora uspijeva prvo da se nametne ukupnoj politici Evrope kao bitan faktor na Balkanu, a kasnije i da izbori međunarodno priznanje na Berlinskom kongresu 13. jula 1878. godine.

Jedno od pitanja koje danas izaziva najviše sporova jeste kako su sebe razumjeli Crnogorci XIX vijeka. Šta su tada značili pojmovi „Crnogorac“, „srpstvo“, pravoslavlje, narod i država? Koliku grešku pravimo kada im pripisujemo značenja koja imaju u nacionalnim i političkim podjelama XXI vijeka?

- Osnovna stvar koju moramo razumjeti jeste činjenica da svi ovi pojmovi nemaju nikakve veze sa onim što pokušava nametnuti ideologija Nikolaja Velimirovića. Crnogorci su jedan i samosvjestan narod u cijelom vremenskom trajanju od XV do XIX vijeka u svemu poseban u odnosu na sve druge narode Balkana. Pojam „srpstva“ u cijelom ovom periodu označava vjersku odrednicu u cilju obilježavanja posebnosti u odnosu na Vaseljensku patrijaršiju koja nameće svoje sveštenike uz pomoć osmanskih vlasti na cijelom prostoru Evropske Turske. Ipak, ne može se poreći činjenica da sve vladike, kako iz raznih plemena tako i Petrovići, rade na ostvarivanju interesa crnogorskog naroda. U tom maniru grade institucije crnogorske države, kako sekularne od Stege, Senata i Gvardije, do autokefalnosti Mitropolije, što uspijeva Njegoš da izdejstvuje prvo od Ruske, a onda i od Vaseljenske crkve. Tek tada se nadograđuju ideje romantizma o stvaranju jedinstvene južnoslovenske države i Crna Gora i njena faktička nezavisnost će biti važan činilac u tim planovima. Ipak, te ideje će biti usmjerene na ispunjenje velikodržavnih ciljeva drugih naroda, što podrazumijeva brisanje crnogorske samosvojnosti i istorije. No, u XIX vijeku svi ti ciljevi su bili na „dugačkom štapu“ i više teoretski, tako da su crnogorski vladari gradili politiku u odnosu na to i kako bi sačuvali svoj položaj i položaj Crne Gore u tim budućim državnim tvorevinama. Savremene političke podjele samo zloupotrebljavaju i iskrivljavaju ove pojmove i prilike u XIX vijeku.

Međunarodno priznanje Crne Gore na Berlinskom kongresu 1878. označava veliku prekretnicu u njenom državnom razvoju, uz teritorijalno proširenje i međunarodno potvrđen izlazak na more. Koliko je taj period važan za razumijevanje Crne Gore kao moderne evropske države i njenog kasnijeg državnog i nacionalnog identiteta?          

- Ne može biti od većeg značaja. Dobijanje međunarodnog priznanja, teritorijalno proširenje sa izlaskom na more prekretnica su u istoriji svakog naroda. Time je Knjaževina Crna Gora postala moderna evropska država sa ugledom koji je umnogome prevazilazio njene moći i granice. Knjaz Nikola će biti „tast Evrope“, a njegov ugled kao vladara-pjesnika budiće maštu mnogih u svijetu. Najznačajnije u svemu jeste da je Crna Gora dobila period od četiri decenije mira i šansu da se nesmetano razvija u građansko društvo. Sve one velike ratne pobjede, od Grahovca do Vučijeg dola i Fundine, ne bi imale smisla da nijesu dobile priznanje na Berlinskom kongresu 1878. godine. Zato je sama činjenica da postojimo kao nezavisna država bila klin u samrtni kovčeg svim Načertanijima i drugim planovima, a svi njeni građani s ponosom ističu da su Crnogorci.

Malo je istorijskih ličnosti oko kojih se danas vodi toliko identitetskih sporova kao oko Njegoša. Ko je Njegoš u političkom i kulturnom kontekstu svoga vremena, a šta su različite države, ideologije i nacionalni projekti naknadno napravili od njega? Koliko nam istorija tumačenja Njegoša govori i o istoriji borbe za tumačenje Crne Gore? 

- Jedini ispravan istorijski i naučni pristup tumačenju lika i djela vladike Rada je onaj da je on bio crnogorski vladika i vladar. U svakom, a posebno političkom kontekstu, vidimo da je Petar II Petrović Njegoš samostalan vladar koji se trudi da organizuje i modernizuje svoju državu. Njegovo uvođenje modernih institucija, Senata i Gvardije, svjedoči o tome da je prevashodno imao na umu boljitak svog naroda. O tome najbolje svjedoči Njegoševo dobijanje priznanja crkvene autokefalnosti od strane drugih pravoslavnih crkava. Njegovo briljantno književno djelo učinilo je, još za njegova života, da se drugi otimaju o njega. U to doba savremene i preovlađujuće romantičarske ideje, koje su pronijele nacionalno buđenje širom Evrope, uticale su i na Njegoša da se priključi takvim planovima. Međutim, to ne znači da je imao ideju da utopi samostalnost Crne Gore u neke veće tvorevine, već da je želio da sačuva crnogorsku samobitnost unutar tih projekata. Kao što smo gore istakli, Crna Gora je u XIX vijeku jedina realna polazna osnova za bilo kakav oslobodilački pokret na Balkanu i zato ima ogroman značaj u svim tim planovima južnoslovenskog ujedinjenja. Tada i kreću prisvajanja kako crnogorske istorije tako i Njegoševa djela. Nažalost, primitivni nacionalizam iskazan u srpskoj radikalskoj politici i ideologiji Nikolaja Velimirovića nastojaće da Njegoševo djelo, naročito ep „Gorski vijenac“, pretvori u šovinističko djelo. Time je vjekovna borba Crnogoraca za slobodu trebala biti spuštena na divlji poklič za etničko čišćenje, a Njegoševo djelo na podlogu za politiku krvi i tla.

Crna Gora u Prvi svjetski rat ulazi kao međunarodno priznata kraljevina, a iz njega neće izaći kao samostalna država. Kako rat, austrougarska okupacija i događaji koji slijede dovode do takvog ishoda? Šta nam posljednje godine kralja Nikole i dokumenti iz tog vremena govore o njegovom odnosu prema Srbiji, jugoslovenstvu i opstanku crnogorske države?

- Politika južnoslovenskog ujedinjenja konačno dobija realnu istorijsku šansu u Prvom svjetskom ratu. Međutim, Crna Gora je već u Balkanskim ratovima bila iscrpljena vojno i ekonomski, naročito nakon tragedije pod Skadrom. Ipak, ona ulazi u Veliki rat, na strani sila Antante, kako bi zadržala ulogu u činu južnoslovenskog ujedinjenja. Ipak, međunarodne prilike i djelovanje perfidne srpske politike, rezultirale su time da Crna Gora izgubi svoju nezavisnost. Tome su svakako doprinijeli i iscrpljujući rat sa Austro-Ugarskom, kapitulacija i velika internacija stanovništva koja je uslijedila. Ono što možemo pročitati iz istorijskih vrela toga doba, jeste da kralj Nikola ima podozrivu politiku prema Beogradu, koji je već dva puta pokušao da ga likvidira. Zato je skoro pa iznuđen ulazak Crne Gore u rat 1914. godine, samo ostaje neshvatljiva odluka da se komanda nad vojskom prepušti srpskim oficirima i pored 42 aktivna generala. Stvaranje južnoslovenske zajednice jeste bio san generacija Crnogoraca, ali sa ravnopravnom ulogom i mjestom u tom projektu. To se vidi iz svih dokumenata Crnogorske emigracione vlade u Neiju kod Pariza tokom austrougarske okupacije. No, perfidna politika Pašića i Karađorđevića, vrlo brzo je ispoljila svoje anticrnogorske aspiracije. Kralj Nikola je falsifikatom Pera Tunguza oglašen za izdajnika Antante i pripisana mu je saradnja sa Habzburškom monarhijom. Osnovani su posebni komiteti za pomoć crnogorskim internircima od strane srpske vlade sa namjerom da podriju uticaj dinastije Petrovića. Kompletna spoljna politika Srbije, ali i Jugoslovenskog odbora pred Saveznicima je podređena uništenju Crne Gore kao države. U takvim uslovima, crnogorska nevelika diplomatija skoro pa nije imala nikakve šanse da odbrani crnogorsku nezavisnost 1918. godine.

Šta se 1918. zapravo dogodilo sa Crnom Gorom pravno, politički i institucionalno? I koliko je nestanak države promijenio ne samo njen politički položaj nego i način na koji je počela da se tumači njena dotadašnja istorija?

- Državnost Crne Gore, ma koliko da je bila na iskušenju, nije se mogla tako lako potrijeti u pravnom i političkom smislu. Zbog toga je trebalo da austrougarsku okupaciju zamijenimo srpskom i da u tim uslovima potpunog bezakonja bude organizovana nelegitimna Podgorička skupština. Čak i tada su je morali nazvati „Velikom skupštinom srpskog naroda“, kako bi izbrisali svako pominjanje Crnogoraca. Zaobiđen je Ustav i svi zakoni Kraljevine Crne Gore i nametnuta volja srpske politike da se Crna Gora inkorporira u Srbiju i tako postane dio novostvorene Kraljevine SHS. No taj čin je rezultirao Božićnim ustankom, kao aktom nemirenja na novu okupaciju i brisanje nacionalnog suvereniteta Crnogoraca, ali bez adekvatne međunarodne pomoći ustanak je bio osuđen na propast. Sve to je umnogome promijenilo kako politički položaj Crnogoraca, tako i način njihovog odnosa prema novoj državi. Možda je najsažetije to opisao britanski istoričar Erik Hobsbaum kada kaže da je crnogorski narod „reagovao na gubitak nezavisnosti masovnim prelaskom na komunizam.“ Zato će na prvim izborima u KSHS u mnogim crnogorskim gradovima pobijediti KPJ, a osnovana je i Petrovačka komuna 1921. godine. Po prvi put Crnogorci su nazvani lijenima, a zbog djelovanja vlasti u Beogradu proizvodni kapaciteti Crne Gore svedeni su na trećinu. U uslovima potpune okupacije i maltene cijele decenije ratnog stanja, srpske vlasti su krenule sa potčinjavanjem i pretakanjem crnogorske istorije. Najveći simbolički čin toga je rušenje Njegoševe kapele i stavljanje Karađorđevićke kapele na Lovćenu. Nije bolje prošla ni arhivska dokumentacija Kraljevine Crne Gore, koju su željeli da odnesu za Beograd, ali je spasio ban Džaković.

Njegošev grob na Lovćenu već duže od jednog vijeka nije samo mjesto sjećanja nego političko i identitetsko pitanje. Šta je kapela podignuta u vrijeme Aleksandra Karađorđevića značila u političkom kontekstu Kraljevine SHS/Jugoslavije, a šta je trebalo da predstavlja Meštrovićevo rješenje? Kada danas ponovo raspravljamo o kapeli i Mauzoleju, raspravljamo li zaista o arhitekturi i Njegoševoj posljednjoj želji ili o tome ko ima pravo da simbolički definiše Crnu Goru?

- Sve oko kapele na Lovćenu ima simbolički značaj. Sveta planina Crnogoraca, grob vladike Rada najviše je iritirao sve okupatore Crne Gore koji su najbolje prepoznavali njegov značaj. Tako će Austro-Ugarska namjeriti da na Jezerskom vrhu podigne spomenik caru Franji Josifu, ali je gubitak rata spriječio u tom naumu. I srpska okupacija je prepoznala značaj Lovćena i 1925. godine kralj Aleksandar podiže svoju kapelu kao simbol okupacije i potčinjenosti Crne Gore. To je jasno poručio u svom govoru na otvaranju, a u simboličnoj ravni kapela je sagrađena od kamena sa Venčaca i promijenjen joj je patron, pa je od kapele sv. Petra Cetinjskog postala sv. Đorđa. No ni to nije bilo dovoljno, pa je započet rad na izgradnji mauzoleja posvećenog jugoslovenskom integralizmu. Kao najpogodnija ličnost za taj projekat odabran je član Jugoslovenskog odbora Ivan Meštrović, a na čelu Odbora za izgradnju stavljen Branislav Nušić. Pronevjera sredstava spriječila je ove planove. Nakon Drugog svjetskog rata, nove socijalističke vlasti prepoznaju značaj Lovćena za novo uzdizanje crnogorske nacije i u sklopu svojih viđenja odlučuju se za podizanje Mauzoleja. Ponovo je na čelu projekta postavljen Meštrović, tada najveći vajar na svijetu. Zbog toga, vrh Lovćena će uvijek biti simbol Crne Gore i svaki objekat tamo postavljen definisaće crnogorsku naciju u simboličkoj ravni.

Trinaesti jul simbolički povezuje dva velika događaja - međunarodno priznanje Crne Gore 1878. i ustanak 1941. godine. Kako su državnost i antifašizam zajedno postali dio crnogorske političke i identitetske tradicije i šta nam masovnost Trinaestojulskog ustanka govori o tadašnjoj Crnoj Gori?- Sigurno da nema većeg datuma u crnogorskoj istoriji od 13. jula. Zaista je rijetko da se poklope dva tako značajna događaja, kao što su obnova nezavisnosti i opštenarodni ustanak u jednom danu. Kao prvo, državnost je bit svakog društva i svaki narod se identitetski veže za državu i njene institucije. Otuda datum stvaranja jedne države predstavlja važan simbol njenog identiteta. Crna Gora tu nije izuzetak. Na sve to se nadovezao i opštenarodni ustanak protiv fašističkog okupatora 1941. godine. Vjerovatno da nijedan drugi narod u tada porobljenoj Evropi nije imao snage da izvede ono što su Crnogorci toga 13. jula 1941. godine. Slobodarska i ratnička tradicija Crnogoraca, kao i dvije decenije ugnjetavanja u KSHS, rezultirali su opštenarodnim ustankom u kom je učestvovalo 30 000 boraca. Takva Crna Gora imala je snage da se suprotstavi novim okupatorima i bez obzira na posljedice odlučno uđe u oslobodilačku borbu. Zato je Trinaestojulski ustanak duboko utkan u identitet crnogorskog naroda, jer je donio novu pokretačku snagu da se kroz borbu opet dođe do ravnopravnog statusa među jugoslovenskim narodima i autentični pečat koji je udaren Crnoj Gori tim činom.Danas svjedočimo pokušajima drugačijeg vrednovanja partizanskog i četničkog pokreta, kolaboracije i antifašizma. Đe završava legitimno preispitivanje istoriografije, a počinje istorijski revizionizam? Šta se mora dogoditi sa kolektivnim sjećanjem da bi nekada poraženi politički i vojni projekti decenijama kasnije mogli biti predstavljeni kao moralno rehabilitovani?- Posljednjih godina u Crnoj Gori se dosta raspravlja o antifašizmu i događajima tokom Drugog svjetskog rata kod nas. Nažalost, takve teme ponovo su nam nametnute sa strane u cilju raspirivanja nekih velikodržavnih projekata. No, a već sam ranije govorio o tome, ovdje na djelu nemamo istorijski revizionizam, koji bi trebalo da označava nove poglede na prošlost u svijetlu novih dokumenata i činjenica, već se susrećemo sa brutalnim nametanjem jedne volje i pogleda na prošle događaje. Ovo jednostrano prekrajanje istorije kako bi se dobio politički narativ za ponovnu uspostavu ideologije Nikolaja Velimirovića i Stevana Moljevića, predstavlja ruganje sa svim što je inkorporirano u identitet crnogorskog naroda sa namjerom da se ospori čak i pravo na njegovo postojanje. Zato nije čudo što najveći glasnogovornici toga dolaze iz redova Crkve Srbije, koja je cijelo vrijeme od 1945. godine ostala baštinik ove ideologije. Međutim, takvo brutalno prekrajanje stvarnosti nije moguće nametati bilo kom trezvenom pojedincu, a kamoli narodu, pa zato ovi planovi idu ruku pod ruku sa opadanjem obrazovnog sistema i povećanjem vjerske zatucanosti građana. Zbog toga, ovakvi kvazirevizionistički stavovi su nedvosmislena opasnost po cijelo društvo, jer teže da potru svaku zdravorazumsku klicu u kolektivnom sjećanju ovog naroda kako bi prikazali osvjedočene kvislinge kao heroje. Nažalost, osim ovih očiglednih napora da se prekroji crnogorska istorija u dijelu Drugog svjetskog rata, danas smo svjedoci toga da i strana koja stoji u odbranu crnogorskog identiteta gaji dvojbe u ovom pogledu. Ovo se odnosi na ulogu Krsta Zrnova Popovića u Drugom svjetskom ratu. Uglavnom oslanjajući se na spoljne tendencije i uticaje nakon pada Berlinskog zida i rušenja komunističkih režima, počinju se stvarati nedoumice oko uloge partizanskog pokreta. No i ovo su proizvodi dnevne politike, jer kada objektivno sagledamo istorijske činjenice, jasno se vidi da je jugoslovenski partizanski pokret, a u njemu Crnogorci imaju nemjerljiv udio, samosvojan i izraz narodne volje, a ne nametnut od bilo koga. Zato moramo posmatrati Drugi svjetski rat kao sukob ideologija a na ovim prostorima je komunizam bio pobjednička ideologija, pa zbog toga svi koji su bili na drugoj strani pripadaju poraženim snagama.Nakon 1945. Crna Gora ponovo dobija državne institucije unutar jugoslovenske federacije i priznanje nacionalne posebnosti. Šta je socijalistička Jugoslavija obnovila od onoga što je izgubljeno 1918, a šta je istovremeno u crnogorskoj prošlosti pojednostavila, prećutala ili tumačila u skladu sa sopstvenom ideologijom?- Nakon 1945. godine, sve u novoj socijalističkoj Jugoslaviji se tumačilo u skladu sa preovlađujućom ideologijom. U novoj zajednici jugoslovenskih naroda Crna Gora je dobila ono što joj je uvijek bio cilj, ravnopravnost sa drugim narodima. Zbog ostvarenja tog političkog cilja, bilo je moguće u tako kratkom roku obnoviti i industrijalizovati zemlju i izgraditi nove institucije. Rad na ravnopravnosti među drugim narodima Jugoslavije nije bio bez prepreka i samo je mudrost tadašnjeg političkog rukovodstva uspjela da ostvari zadane ciljeve. Već smo rekli da je i tadašnja vlast prepoznala simboličku vrijednost Lovćena i onoga što znači za preporod crnogorskog naroda i tako ušla u izgradnju Mauzoleja. U suštini, nijesam siguran koliko je socijalistička vlast radila na obnovi bilo čega od prije 1918. godine, već je njen cilj bio da sve prevrednuje u okvirima svoje ideologije. To važi, možda ponajviše za istoriju, jer cijelo gledanje na prošlost je upodobljeno marksističko-lenjinističkoj dogmi. Tako smo dobili da je kralj Nikola, umjesto reformatora i državnika, bio apsolutista i protivnik naroda. Ogromni djelovi crnogorske istorije su prećutani u cilju uklapanja u opšti jugoslovenski okvir.Kada kažete da nijeste sigurni koliko je socijalistička vlast obnavljala ono što je postojalo prije 1918, ipak je Crna Gora ponovo postala federalna jedinica sa sopstvenim institucijama, a Crnogorci priznati kao poseban narod. Nije li upravo to, bez obzira na potpuno drugačiji ideološki i državni okvir, predstavljalo obnovu dijela političke i nacionalne subjektivnosti izgubljene 1918?- Priznavanje Crnogoraca kao naroda je bilo u vrhu agende KPJ od njenog osnivanja. U tome su pratili odluke Kominterne i rješavanje nacionalnog pitanja u SSSR-u. Tako da je to pitanje bilo izraženije između dva svjetska rata dok su bili u ilegali i kada su bili u koaliciji sa takođe zabranjenom Federalističkom strankom. Nakon 1945. godine, veliki dio toga jeste ispunjen, Crnogorci su priznati kao narod i Crna Gora je ravnopravna federalna jedinica, ali dobili smo i teoriju Milovana Đilasa o nekom srpskom stablu čija smo mi grana. To je ponovo unazadilo našu dalju nacionalnu emancipaciju i otvorilo nove podjele koje smo platili već devedesetih. Taj jadni pokušaj kompromisa sa bjelaškom strujom, najviše liči na pomirenje koje nam danas nude srpski političari u Crnoj Gori.Vi ste istoričar, ali i arhivista. Kada današnje javne sporove o crnogorskoj prošlosti uporedite sa dokumentima, koliko se oni zaista vode oko nepoznatih ili spornih istorijskih činjenica, a koliko oko njihovog političkog tumačenja? Postoje li pitanja koja se u javnosti predstavljaju kao otvorene istorijske kontroverze iako izvori o njima ostavljaju relativno malo prostora za spor?- Današnji javni sporovi u Crnoj Gori su proizvod dnevne politike i nametanja prekrajanja istorijskih činjenica. Većina tih sporova nikad nije oslonjena na bilo kakve dokumente, već nam se nameće jednostrano tumačenje koje se „mora“ prihvatiti kao dogmu. Ono što mi je najžalosnije jeste da se ne uvažavaju rezultati istorijske nauke i eminentnih crnogorskih istoričara koji su na naučno plauzabilan način i na osnovu relevantnih dokumenata, kako iz naših, tako i stranih arhiva, pisali o crnogorskoj prošlosti. Na taj način dobili smo da cijele epohe naše prošlosti ostaju skoro neobrađene, dok mi dajemo važnost sporovima koji su izmišljeni i davno riješeni od strane istoriografije. Mnoge stvari se danas pišu i rade a da se nikad ne dođe u arhiv i pogleda relevantna arhivska građa. Zato se svi sporovi i svode na ubjeđivanje druge strane u apsolutnu ispravnost svojih stavova. Događaji Drugog svjetskog rata tu prednjače, iako postoji ogromna literatura i još veći arhivski fondovi koji nedvosmisleno govore o svačijoj ulozi u tom sukobu. Vrlo mi je tužno što se nameću falsični narativi čak i oko tako mučnih događaja kakvi su zločini u Pivi i Velici. Danas vidimo da Crkva Srbije pokušava da žrtve tih stravičnih zločina podredi svojoj iskrivljenoj ideologiji iako je sasvim jasno da su ti ljudi stradali kao pripadnici ili simpatizeri partizanskog pokreta. Iz godine u godinu pokrećemo iznova priče o ulozi Pavla Đurišića u genocidu nad muslimanskim stanovništvom i drugim zločinima i pored brojnih dokumenata koji svjedoče o njegovoj krivici. Sada smo, vidim, isti manir prenijeli i na ratove iz 90-ih godina i raspad Jugoslavije, kako bi se nametnuo jedan narativ koliko god da se on kosi sa presudama Međunarodnog suda pravde u Hagu.Danas se sporimo oko Duklje, Petrovića, Njegoša, 1918, antifašizma, zastava, crkve, Lovćena... Zašto je istorija postala jedno od glavnih poprišta borbe za savremeni crnogorski identitet? I kako se jedno društvo može braniti od istorijskog revizionizma, a da pritom samo ne počne da proizvodi sopstvenu, „patriotsku“ mitologiju?- Iz svega do sad ovdje rečenog proizlazi da su nam danas nametnute lažne kontroverze u vezi sa crnogorskom prošlošću iz razloga što pojedini susjedni narodi žele našu prošlost uvući u svoj istorijski narativ. Mislim da i drugi i veći narodi od našeg imaju problem sa ponovnim isčitavanjem prošlosti koje nameće trenutna stvarnost. Ovi problemi nastaju kada se u prošlost pokušavaju učitati savremena civilizacijska dostignuća i tako tumačiti istorijske događaje. Najgore od svega je što se time najmanje bave istoričari, već mnogi drugi iz ovih ili onih razloga uzimaju na sebe ulogu tumača prošlosti. Otuda i brojna sporenja. Crnogorska prošlost gledana u cjelini nedvosmisleno pokazuje dva milenijuma stalne i uporne borbe naroda ovog podneblja za svoje mjesto pod Suncem i na mapi Evrope. To je ono što nas čini posebnim od svih susjeda, ma koliko ponekad doživljavali sličnu sudbinu ili se suočavali sa istim osvajačima. Naše istorijsko iskustvo naučilo nas je poštovanju svih različitosti koje obitavaju na ovom prostoru u cilju zajedničkog opstanka i napretka kao zajednice. Iz toga proističe i naša kultura i kulturna baština koja se jednako ponosi i sa manastirima na Skadarskom jezeru i sa katedralom sv. Tripuna i sa Starodoganjskom džamijom. To je ono što nam ne mogu oduzeti i što će uvijek predstavljati vrijednost koja nas čini svojima.