RADULOVIĆ ZA PORTAL ETV: Nastavljaju da pustoše crnogorske šume – gubitak šumske mase 4,4 puta veći od zvanično evidentirane sječe

DRI utvrdila da je od 2021. do 2024. godine nestalo 587,1 kvadratnih kilometara šumskog pokrivača, što odgovara zapremini od 9,39 miliona kubnih metara drvne mase. Organizovane kriminalne grupe raspolažu teškom mehanizacijom, razrađenom logistikom i tržišnim kanalima, a čuvarima šuma, inspektorima i mještanima prijeti se oružjem i primjenjuje nasilje.

Bespravna sječa šuma u Crnoj Gori poprimila je razmjere ozbiljnog sistemskog problema, iza kojeg, prema nalazima Državne revizorske institucije (DRI), ne stoje pojedinačne krađe, već organizovane kriminalne grupe koje raspolažu teškom mehanizacijom, logistikom i razvijenim tržišnim kanalima. Razmjere nestajanja šumskog pokrivača potvrđuju i satelitski snimci Evropske svemirske agencije: od 2021. do 2024. godine nestalo je 587,1 kvadratnih kilometara šuma, odnosno 9.393.600 kubnih metara drvne mase. To je čak 4,4 puta više od zvanično evidentirane sječe.

O alarmantnim nalazima revizije, nasilju nad čuvarima šuma, institucionalnim propustima, izostanku digitalne kontrole i odgovornosti nadležnih, kao i o postupanju DRI prema tužilaštvima i Skupštini Crne Gore, za Portal ETV govori prof. dr Branislav Radulović, senator DRI i rukovodilac Kolegijuma DRI nadležnog za revizije uspjeha.

PORTAL ETV: Satelitski snimci Evropske svemirske agencije pokazali su da je u periodu od 2021. do 2024. godine nestalo 587,1 kvadratnih kilometara šumskog pokrivača Crne Gore. Riječ je o količini od 9.393.600 kubnih metara drvne mase, što je 4,4 puta više od zvanično evidentirane sječe. Šta ovi podaci govore o stvarnim razmjerama bespravne sječe šuma u Crnoj Gori?

RADULOVIĆ: Državna revizorska institucija Crne Gore (DRI), u okviru svog ustavnog mandata nezavisne vrhovne državne revizije, kontinuirano sprovodi revizije uspjeha u oblasti zaštite životne sredine, sa posebnim fokusom na šumske resurse kao dobro od opšteg interesa, u okviru revizija održivog razvoja, saglasno UN Agendi 2030.

Imajući u vidu visok interes javnosti, DRI daje sveobuhvatan i činjenicama potkrijepljen pregled nalaza, sprovedenih aktivnosti i institucionalne saradnje sa Skupštinom Crne Gore i državnim tužilaštvima.

DRI je 25. jula 2025. godine objavila Konačni izvještaj o reviziji uspjeha „Uspješnost sprovođenja politike zaštite životne sredine u Crnoj Gori – bespravna (prekomjerna) sječa šuma“, kojim su obuhvaćene aktivnosti državnih organa u periodu od 2021. do 2024. godine.

DRI je u postupku revizije zvanično ocijenila da je sprovođenje politike zaštite životne sredine u oblasti bespravne sječe šuma NEUSPJEŠNO.

Radi dobijanja nezavisnih referentnih pokazatelja, DRI se obratila Evropskoj svemirskoj agenciji (ESA), koja je zadužila kompaniju GeoData d.o.o. da, koristeći program Copernicus i satelitske snimke Sentinel, izradi Izvještaj o monitoringu bespravne sječe i obešumljavanja u Crnoj Gori, primjenom AC/DC-EO tehnologije.

Prema podacima iz predmetnog izvještaja, u periodu 2021–2024. godine nestalo je 587,1 km² šumskog pokrivača Crne Gore, što, primjenom prosječne drvne zalihe od 160 m³/ha (prema inventuri šuma iz 2011. godine), odgovara količini od 9.393.600 m³.

Satelitski podaci ukazuju na gubitak šumske mase koji je preko četiri puta veći (odnos 4,4:1) od zvanično evidentirane sječe Uprave za gazdovanje šumama i lovištima.

Ovaj izvještaj predstavlja rezultat temeljne revizije upravljanja šumskim resursima, sa posebnim osvrtom na zakonsku usklađenost, efikasnost korišćenja resursa i zaštitu javnog interesa u oblasti šumarstva.

Prema tabeli prikazanoj na stranici 9 izvještaja, jasno se vidi razlika između ukupne zapremine šume na površini od 587,1 km² (što odgovara 9.393.600 m³, prema prosječnoj drvnoj zalihi od 160 m³/ha) i ukupne zvanično evidentirane sječe Uprave za gazdovanje šumama i lovištima, u koju su uključeni i legalno i nelegalno posječeni obimi (2.117.310 m³):

- razlika u zapremini iznosi 7.276.290 m³;

- po istom metodološkom pristupu, ta zapremina odgovara površini od 454,77 km².

Ove vrijednosti ukazuju na potencijalno ozbiljan i sistemski problem neadekvatnog evidentiranja posječenih površina i zapremina ili, alternativno, na mogući značajan obim bespravne sječe šuma.

PORTAL ETV: Da li je riječ o pojedinačnim slučajevima bespravne sječe ili o organizovanom djelovanju kriminalnih grupa? Posebno zabrinjavaju informacije o prijetnjama i nasilju nad ljudima koji pokušavaju da zaštite šume.

RADULOVIĆ: DRI je utvrdila da bespravna sječa ovih razmjera nije plod pojedinačnih, socijalno uslovljenih krađa, već organizovanih i ustrojenih kriminalnih grupa koje raspolažu teškom šumskom mehanizacijom (harvesterima, forvarderima, skiderima i kamionima sa hidrauličnim dizalicama), razrađenom logistikom i tržišnim kanalima.

Dokumentovani su učestali slučajevi prijetnji oružjem i nasilja prema čuvarima šuma, inspekciji i mještanima (lokaliteti Jelovica, Turjak, Mrtvica, područja Berana, Andrijevice i Plava).

PORTAL ETV: Koji su još ključni propusti i nezakonitosti utvrđeni revizijom? Da li se može govoriti o sistemskom onemogućavanju kontrole nad šumskim resursima?

RADULOVIĆ: Revizijom su utvrđene brojne sistemske nezakonitosti i propusti.

Programi gazdovanja šumama usvajani su bez zakonom obavezne Strateške procjene uticaja na životnu sredinu (SPU) i uz sistematsko ignorisanje upozorenja nadležnog ministarstva u vezi sa zaštićenim područjima Nacionalnog parka Durmitor i Emerald zone.

U 80 odsto revizijom uzorkovanih izvođačkih projekata nijesu izrađeni planovi gajenja i zaštite šuma, dok je u pojedinim područnim jedinicama (poput PJ Plav) planirana sječa, usljed sanitarnih sječa, prekoračivana i do 186 posto.

Posebno je zabrinjavajuće onemogućavanje digitalne kontrole. Digitalni softver za praćenje šuma, razvijen u okviru projekta FODEMO, u koji je uloženo 7,4 miliona eura donatorskih i državnih sredstava, godinama nije stavljen u funkciju, a zatim je, prema dostupnim saznanjima, uništen nakon hakerskog napada na infrastrukturu Vlade Crne Gore, čime je omogućen rad bez digitalne kontrole nad sječom i prometom drveta.

Zakon o šumama nije, uprkos višestrukim izmjenama i dopunama, blagovremeno usklađen sa obavezujućim uredbama Evropske unije (EUTR i EUDR). Propisane novčane kazne su uniformne i nedovoljne da odvrate počinioce, dok ne postoji obaveza utvrđivanja porijekla drveta (due diligence).

PORTAL ETV: Koliko je efikasan odgovor pravosudnih i inspekcijskih organa na ovakve razmjere nezakonitosti?

RADULOVIĆ: Između 80 i 86 odsto krivičnih prijava za šumske krađe podneseno je protiv nepoznatih izvršilaca (NN lica).

Izrečene novčane kazne u sudskim postupcima iznose u prosjeku svega 261,76 eura po kazni, dok je zvanično utvrđena šteta u državnim šumama premašila 1,3 miliona eura, što ukazuje na neefikasnost kaznene politike.

PORTAL ETV: DRI je i ranije upozoravala na ozbiljne slabosti u sistemu zaštite šuma, posebno kada je riječ o požarima. Kakvi su bili nalazi te revizije i da li su nadležni organi postupili po preporukama?

RADULOVIĆ: Državna revizorska institucija je 2019. godine usvojila i objavila Konačni izvještaj o reviziji uspjeha „Uspješnost sprovođenja politike zaštite životne sredine u Crnoj Gori – zaštita od šumskih požara“, dok je u maju 2022. godine sprovedena kontrolna revizija radi ocjene efikasnosti realizacije izdatih preporuka.

Ključna ocjena DRI jeste da Crna Gora nema uspostavljen dovoljno efikasan sistem zaštite od šumskih požara i da je reakcija sistema pretežno reaktivna, umjesto preventivna.

Analizom poslovanja Uprave za šume za period od 2015. do 2018. godine utvrđeno je da je od ukupno dodijeljenih 111.380,00 eura za zaštitu šuma od požara utrošeno svega 33 odsto (odnosno 36.958,40 eura), dok je preostali iznos od 74.421,60 eura preusmjeren i utrošen za druge namjene.

U revidiranom periodu nijesu bile izrađene karte opasnosti i procjene rizika od šumskih požara, nije bila uspostavljena jedinstvena elektronska baza podataka o požarima, niti je izgrađen planirani trenažni centar za vatrogasce.

Većina operativnih vatrogasaca nije raspolagala osnovnom zaštitnom opremom (maskama sa kiseonikom i zaštitnim odijelima), čime su im životi bili direktno ugroženi, dok koncesionari nijesu ispunjavali ugovorne obaveze u pogledu nabavke opreme i održavanja šumskog reda.

Kontrolnom revizijom iz 2022. godine utvrđeno je da subjekti revizije (Ministarstvo unutrašnjih poslova, Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, Uprava za šume i lokalne samouprave) nijesu dovoljno efikasno realizovali date preporuke.

Kod Ministarstva poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede od devet datih preporuka čak sedam nije bilo realizovano, dok je kod Uprave za šume samo jedna preporuka bila djelimično realizovana.

Povodom Konačnog izvještaja o kontrolnoj reviziji, u Podgorici je 7. juna 2022. godine održano konsultativno saslušanje na 14. sjednici Odbora za turizam, poljoprivredu, ekologiju i prostorno planiranje Skupštine Crne Gore, na kojem je DRI prezentovala parlamentarcima nalaze i zabrinjavajući nivo nerealizovanih preporuka.

PORTAL ETV: Nakon objavljivanja izvještaja o bespravnoj sječi šuma, koje je konkretne korake DRI preduzela prema državnom tužilaštvu i drugim institucijama?

RADULOVIĆ: S obzirom na obim utvrđenih nezakonitosti, DRI je preduzela konkretne institucionalne korake.

Dana 25. jula 2025. godine nadležni Kolegijum DRI dostavio je Konačni izvještaj o reviziji Odboru za turizam, poljoprivredu, ekologiju i prostorno planiranje Skupštine Crne Gore, Nacionalnom savjetu za borbu protiv korupcije, Nacionalnom savjetu za održivi razvoj i Vrhovnom državnom tužilaštvu.

Vrhovno državno tužilaštvo obratilo se DRI dopisom Ktr. br. 164/25 od 23. septembra 2025. godine, nakon čega je DRI aktom od 6. oktobra 2025. godine, pod brojem 02-035/25-193/40, dostavila analizu slučajeva u kojima je revizijom utvrđena osnovana sumnja da su počinjena krivična djela:

- zloupotreba službenog položaja (član 416 KZCG);

- nesavjestan rad u službi (član 417 KZCG);

- uništavanje životne sredine (član 306 KZCG);

- pustošenje šuma (član 323 KZCG);

- šumska krađa (član 324 KZCG);

kao i indikatore koji ukazuju na organizovani kriminal (član 401 KZCG) i sistemsku korupciju pri upravljanju prirodnim resursima.

Osnovno državno tužilaštvo u Pljevljima kontaktiralo je DRI povodom nalaza o šumama, a Institucija je dostavila odgovarajući dopis.

Na osnovu Konačnog izvještaja DRI i pratećih akata, ODT u Pljevljima formiralo je predmet pod poslovnom oznakom Ktr. br. 300/25.

Kako ODT u Pljevljima nije moglo pouzdano da zaključi u kojim slučajevima postoji osnov sumnje da je izvršeno krivično djelo za koje se goni po službenoj dužnosti, aktom Ktr. br. 330/25 od 16. decembra 2025. godine zatražilo je od DRI preciziranje navoda iz izvještaja, nakon čega je uslijedila urgencija od 10. jula 2026. godine (dopis Ktr. br. 300/25), kojom je ponovo zahtijevano preciziranje navoda.

Dosljedno tome, DRI je 27. jula 2026. godine uputila:

- Dopis Vrhovnom državnom tužilaštvu (broj 02-035/26-860/8), na ruke državnoj tužiteljki u Vrhovnom državnom tužilaštvu Danki Živković, uz prijedlog za održavanje zajedničkog sastanka, shodno članu 3 stav 4 Protokola o saradnji VDT-a i DRI;

- Dopis Osnovnom državnom tužilaštvu u Pljevljima (broj 02-035/26-860/7), na ruke državnom tužiocu Ivanu Gačeviću, u okviru kojeg je data analiza stanja i presjek dokaza, uz iskazanu punu spremnost DRI da stavi na raspolaganje dodatna pojašnjenja radi efikasnog vođenja krivičnog postupka.

PORTAL ETV: Kakvu ulogu u daljem utvrđivanju odgovornosti ima Skupština Crne Gore? Da li su poslanici iskoristili svoje kontrolne mehanizme kako bi razmotrili nalaze revizije i pozvali nadležne na odgovornost?

RADULOVIĆ: Državna revizorska institucija i Skupština Crne Gore imaju zaključen Protokol o saradnji koji predviđa sistemsko razmatranje revizorskih izvještaja pred skupštinskim radnim tijelima.

U skladu sa navedenim protokolom, nadležni Kolegijum DRI je na sjednici održanoj 30. jula 2026. godine usvojio Izvještaj o realizaciji preporuka (broj 02-035/26-860/11) i donio zaključak da se predmetni izvještaj dostavi Odboru za turizam, poljoprivredu, ekologiju i prostorno planiranje Skupštine Crne Gore.

Cilj dostavljanja izvještaja Odboru jeste aktiviranje parlamentarnih mehanizama kontrole – kroz održavanje kontrolnih saslušanja rukovodilaca Ministarstva poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, Uprave za gazdovanje šumama i lovištima i ostalih subjekata revizije.

DRI naglašava da je od ključne važnosti da Skupština iskoristi svoja kontrolna ovlašćenja kako bi se spriječila dalja degradacija šumskih ekosistema.

Prema Izvještaju o realizaciji preporuka, u potpunosti su realizovane svega dvije preporuke, pet je djelimično realizovano, pet je u fazi realizacije, osam preporuka nije realizovano, dok za jednu preporuku nije utvrđen status realizacije.

Konsultativno saslušanje povodom ove revizije do sada nije održano.

Državna revizorska institucija ostaje u potpunosti posvećena zaštiti državne imovine, vladavini prava i transparentnom informisanju javnosti o svim utvrđenim zloupotrebama u upravljanju prirodnim resursima Crne Gore.