Što se desilo u Budvi?

Nakon što sam u jednom tuđem dnevnom glasilu, koji se štampa i nažalost još uvijek distribuira u Crnoj Gori, a koji obično sve zna i prije kiše, pronašao prikaz dijela navigacionog loga (GPS uncertainty) jednog od dronova stradalih u neuspjeloj dron predstavi, na prelazu iz 2025. u 2026. godinu, u Budvi, rekoh ajde da rezimiram i vidim što se to desilo. 

Za divno čudo kvalitet objavljene fotografije navigacionog loga stavljenog na uvid javnosti, bi kvaliteta koji je veoma dobro omogućavao očitavanje važnih i opredjeljujućih forenzičkih tragova za utvrđivanje uzroka debakla. 

1. u 47m29s registruje se prvi put pad stabilnog broja 20 vidljivih satelita, na 19. Nakon tog trenutka registruje se kontinuitet pada broja vidljivih satelita da bi u 47m34s broj vidljivih satelita naglo pao na 6. Kratko se vratio na 10-12 pa opet 47m37s naglo pao na 6.

2. U 47m31s GPS fix sa 6 pada na 4 što znači da je iz RTK fix moda, prijemnik GPS signala, prešao SBAS mod korekcije greške pozicioniranja. Preciznije umjesto korekcije GPS pozicije mjerenjem faze signala (RTK fix), prešlo se na korekciju posredstvom signal sa EGNOS satelita (SBAS). Greška pozicije je iz zone ispod 0,03m prešla u grešku od 0,3-1m. 

3. U 47m32s 

• Horizontal position accuracy, parametar koji predstavlja vrijednost procijenjene greške u ravni X–Y (lat/lon) počinje da raste sa 0m na 8m u 47m37s. Dozvoljena vrijednost ovog parametra za ovaj tip operacija dronova je ispod 0,02m (2cm).
• Vertical position accuracy, parametar koji predstavlja vrijednost procijenjene greške po visine (Z) počinje da raste sa 0m na 3m u 47m37s. Dozvoljena vrijednost ovog parametra za ovaj tip operacija dronova je ispod 0,03m (3cm).

• Horizontal Dilution of Precision (HDOP), parametar koji predstavlja grešku u određenju horizontalne preciznosti pozicije počinje da raste sa 0m na 2,5m u 47m37s. Za ove opreacije dozvoljena vrijednost je ispod 1m.
• Vertical dilution of precision (VDOP), parametar koji predstavlja grešku u određenju vertikalne preciznosti pozicije počinje da raste sa 0m na 7m u 47m37s. Za ove opreacije dozvoljena vrijednost je ispod 2m.
• Speed accuracy sa 0m na 2m/s, parametar koji predstavlja procjenjenu grešku u mjerenju brzine koja je za ovaj tip operacija ispod 0,2m/s

4. U 47m37s aktiviran je failsafe mod. Dron je iz Offboard režima leta prešao u režim Descend, odnosno iz režima upravljanja iz centralnog kompjutera prešao je u autonomni režim rad na „on board computer“ i prinudnog slijetanja brzinom od MPC_LAND_SPEED: 0,75m/s. 

5. U 47m50s. Svi parametri se stabilizuju.

Ovo bi bilo stručno čitanje onog što je na grafikonu prikazano. Da bi smo mogli uraditi forenzičku analizu i izvesti dovoljno pouzdan zaključak, osim ovih parametara neophodno je da pogledamo mjesto, kao i prostor sa okruženjem, đe se inkriminisani događaj desio.

- Prostor je parking neposredno ispred zgrade lučke kapetanije, visine cca 12m, locirane južno od lokacije. 

- Zapadno od lokacije je marina sa parkiranim jahtama, kao i prostor na kom u tom trenutku boravi nekoliko hiljada posjetilaca koji prate Novogodišnji koncert ispred zidina Starog grada. U zoni koncerta registruje se neometani let dronova za potrebe medija i video produkcije. 

- Istočno otvoreno more. 

- Sjeverno otvoreni bazen. 

Sa istoka, zapada i sjevera nema prepereka koje bi ometale bilo kakav elektromagnetni signal. 

Sa juga je druga priča, sa juga je zgrada lučke kapetanije i zidine Starog grada koje jesu prepreka i za veoma jak elektromagnetni signal.

Analizirajući video koji se može naći na linku na YouTube-u nedvosmisleno se konstatuje da su dronovi uredno polijetali, dostizali visinu koja prelazi visinu zgrade lučke kapetanije, nakon čega se, svi do jednog krenuli u slijetanje.

Ovo bi bilo prevod na laički lako razumljiv jezik toka i viđenja samog događaja

No sad da pogledamo što kažu činjenice:

1. Tokom početne faze leta GNSS prijem je stabilan, sa korišćenjem 20 satelita, GPS fix 6, što ispunjava ICAO zahtjeve za navigacionu dostupnost i integritet.
2. U kratkom vremenskom intervalu, nakon dostizanja inkriminisane visine, veće od 12m, dolazi do naglog pada broja satelita na 6–8, što prema NATO terminologiji predstavlja nagli gubitak praćenih satelita (sudden loss of satellite tracking).
3. Istovremeno se bilježi nagli porast HDOP i VDOP vrijednosti, pri čemu horizontalna i vertikalna poziciona greška prelazi 3–8 m, što ICAO Annex 10 (Vol. I, Ch. 3, 3.7.2.1) definiše kao degradaciju GNSS performansi.
4. GPS FIX prelazi iz stabilnog u SBAS degradirani režim, što NATO doktrina klasifikuje kao gubitak pouzdanosti navigacije (loss of navigation solution integrity).

Kao posljedicu navedenih parametara auto-pilot, u skladu sa projektovanom sigurnosnom logikom, aktivira failsafe procedure (Return To Home), što predstavlja očekivanu reakciju na odbacivanje GNSS pozicioniranja (GNSS denial).

Prema ICAO Annex 10, Volume I, Chapter 3, 3.7.2.2, nagla degradacija navigacione tačnosti bez meteorološkog ili geografskog uzroka predstavlja indikator radiofrekventne interferencije. 

U NATO terminologiji, ovakav obrazac odgovara „localized GNSS jamming event“, tj. ograničenoj aktivnosti elektronskog napada (Electronic Attack), usmjerenoj na degradaciju navigacionih sposobnosti u definisanoj zoni.

Na osnovu poznavanja meteo situacije u zoni leta u vrijeme početka letjenja, strukture tla sa koga se polijetalo, kao i uvidom u dio navigacionoog loga (GPS uncertainty) sa visokim stepenom pouzdanosti može se, odnosno moraju se isključiti faktori kao što su:

• atmosferski i jonosferski poremećaji,
• multipath refleksije,
• tehnički kvar pojedinačnog prijemnika,
• softverske greške auto-pilota,
• gubitak komandno-komunikacione veze.

Ako uzrok neželjenog događaja nije nijedan od navedenih faktora, a nije, tad je shodno ICAO i NATO standardima i terminologiji predmetni događaj nastao kao posljedica lokalizovane GNSS interferencije (ICAO), izazvane elektronskim napadom sa lokalnim dejstvom (electronic attack, localized effect (NATO)), koja je za primarnu posljedicu imala oštećenje navigacione funkcije (loss of navigation function) (ICAO/NATO), a kao sekundarni efekt, aktivacija failsafe režima i gubitak kontrole drona.

Lokacija izvora elektromagnetnog zračenja velikog inteziteta, odnosno lokaciju sa koje je „pucano“, nesporno se treba tražiti u zoni koja zadovoljava sljedeće parametre.

• Da predmetna lokacija dejstva jammer-a, shodno tehničkim karakteristikama obezbijedi da je usmjereni elektromagnetni snop dovoljne širok u zoni letenja.
• Da elektromagnetni signal koji je uzrokovao ispad GNSS pozicioniranja počinje na visini iznad 12m. 
• Da neposredno na tlu ili visini ispod zadate u zoni letenja nema EM interferencije.
• Bude dovoljno jak da naruši HDOP, VDOP i GPS fix vrijednosti koje registruje prijemnik do mjere koja će izazvat aktiviranje Failsafe moda letenja pojedinačnog drona.
• Da u zoni zapadno od mjesta događaja ne ometa letenje dronova medijskih kuća i video produkcija.
• Da ne ometa opremu mobilnih mreža.

Uzimajući u obzir sve navedeno, karakteristike pojedinih jammera dostupne na mrežama, zona u kojoj bi primarno trebalo tražit lokaciju sa koje je ispaljen EM signal koji je uzrokovao debakl je dio Starog grada neposredno iza zgrade lučke kapetanije. 

Sekundarna zona su jahte koje su to veče bile vezane u budvanskoj marini zapadno od mjesta događaja.

Za dodatne analize predložio bih da se tužilaštvo obrati Specijalnom državnom tužiocu Jovanu Vukotiću i državnom tužiocu Veljku Rutoviću iz Vrhovnog državnog tužilaštva koji bolje od mene umiju čitati radarske i navigacione logove. Ovo nije šala već opora istina, što dokazuje rješenje o odbacivanju moje krivične prijave 2022. godine prilikom helikopterskog šverca popova u kampu Zlatica, koji proističe iz njihovog čitanja Flight logova i radarskih zapisa ove švercerske rabote. 

Moguće da bi se novinari i zainteresovani pojedinci, mogli obratiti i novoj nadi iz Osnovnog državnog tužilaštva g-đi Sanji Ražnatović, koja bi jednom do dvije rečenice sigurno mnogo bolje razjasnila situaciju, kao što meni odgovori odbacivanjem ljetošnje krivične prijave helikopterskog šverca srbijanskih političara preko crnogorske granice. 

(Autor je vještak sa liste Minstarstva pravde Crne Gore za telekomunikacije i vazduhoplovstvo)