Sokulski o odnosima Poljske, Jugoslavije i Crne Gore u vrijeme Hladnog rata: Milovan Đilas bio veoma cijenjen u Poljskoj

Predavanje „Poljska, Jugoslavija i Crna Gora – Odnosi u vrijeme hladnog rata“ poljskog istoričara i slaviste Mateuša Sokulskog održano je sinoć u Matici crnogorskoj. 

 Sokulski je svoje predavanje ograničio na 20. vijek, na drugačije uslove međusobne saradnje, prije svega u uslovima komunističkog režima. 

– U Jugoslaviji je taj sistem uspostavljen, cijela sovjetizacija po uzoru na Svjetski savez, je završena već početkom 1946. godine u martu, dok u Poljskoj Komunistički pokret nikad nije uživao neku naročitu podršku. Štaviše, u toku velikih čistki u Sovjetskom Savezu 1937. godine, komunistička partija Poljske je likvidirana, a djelovala je u ilegali. Jedini koji su preživjeli su oni koji su bili u zatvorima zbog antidržavne aktivnosti – objasnio je Sokulski. 

On se, između ostalog, osvrnuo na u poslijehitlerovsko vrijeme jedinu legitimnu vlast koja je bila u izbjeglištvu, s krajnjom adresom u Londonu, zatim falsifikovani referendum 1946. godine, te izbore 1947. godine, i drugim procesima nametanja vlasti koju u to vrijeme podržava jedva 20 procenata stanovništva. Napominje i da su jugoslovenski političari od samog početka gledali s visine na poljske komuniste, svjesni njihove slabe pozicije, a čak dolazi i do privremenih prekida odnosa između Jugoslavije i Poljske 1949. godine. 

Kad su u pitanju odnosi s Crnom Gorom, Sokulski se osvrće na bitne ljude koji su vezivali dvije države kroz diplomatske odnose – otpravnika poslova Radomira Šaranovića čiji je sin danas slavni sposrtski komentator u Poljskoj, te ambasadora Arsa Milatovića za kojeg je rekao da u to vrijeme nije bio naročito talentovan za posao koji je radio. Pomenuo je i Barski kongres o kome nema dovoljno podataka, a osvrnuo se i na ekonomska i kulturna prožimanja, s posebnim akcentom na popularnost filma Veljka Bulajića „Bitka na Neretvi“ i na recepciju Đilasovog djela u Poljskoj. Istakao je da je poljska emigracija podržavala Đilasa, te da je njegovo djelo steklo veliku popularnost među Poljacima, posebno poltiičkom emigracijom.

 Posjetiocima se najprije obratio predsjednik Matice crnogorske Ivan Jovović koji je istakao da u novijoj istoriji postoje intenzivne relacije između Poljske i Crne Gore.   

– Do skoro bile su gotovo nepoznate istorijske relacije između ova dva naroda s obzirom da postoji egzaktna teorija koja govori da su preci Crnogoraca došli iz Poljske, tj. da potiču od polabskih Slovena, što zaključujemo na osnovu toponimije koja je prvi put publikovana u Crnoj Gori 90-tih godina prošlog vijeka, a koju je prezentovao široj i stručnoj javnosti dr Radosav Rotković. Koristeći se istraživanjima poljskih naučnika, utvrđeno je da postoji 865 istovjetnih toponima u Poljskoj i Crnoj Gori što je svakako reprezentativan uzorak za navedenu teoriju. I u crnogorskom jeziku sačuvane su određene sličnosti sa poljskim jezikom kao što je upotreba glasa, odnosno slova „ś“, što svjedoči o autentičnosti etnogeneze Crnogoraca – rekao je Jovović i podsjetio da u Poljskoj postoji grad Dukla što asocira na neizostavni pojam crnogorske državnosti i duhovnosti Duklju, tako da su se preci današnjih Crnogoraca sa tim pojmom susreli još u pradomovini. 

 Istakao je da večerašnji događaj pruža mogućnost za uspostavljanje određenih istorijskih paralela, pa je zanimljivo apostrofirati činjenicu da su u XI vijeku samo tri slovenska naroda imala kraljevinu, Poljska, Hrvatska i Duklja. 

- Zanimljivo je da je upravo papa Grgur VII slovenskim kraljevima hrvatskom Dmitru Zvonimiru 1075. godine, Poljskom Boleslavu II Odvažnom 1076. godine i dukljanskom Mihailu 1077. godine, dodijelio kraljevske insignije, tj. krunu, žezlo, zastavu i mač, a što je u tadašnjem konceptu međunarodnih odnosa podrazumijevalo i priznanje međunarodnog suvereniteta države. Takođe, ovo je prilika da i našu i poljski javnost upoznamo sa činjenicom da su dva od tri najznačajnija crnogorska istorijsko-književna spisa ili djela, „Ljetopis Popa Dukljanina“ i „Gorski Vijenac“ prevedeni na poljski jezik, a večeras bi željeli da upoznamo naše prijatelje iz Poljske i sa našom trećom knjigom „Oktoih“ koja svjedoči da su Crnogorci veoma rano bili upoznati sa tehnikom štampe s obzirom da smo među četiri slovenska naroda koja imaju inkunabule tj. knjige štampane u XV vijeku. Misija Matice crnogorske je da istoriju crnogorskog naroda ne sagledavamo samo ili isključivo kroz ratnički diskurs, već i kroz spomenuti reprezentativni karakter srednjovjekovne crnogorske kulture i duhovnosti – rekao je Jovović. 

Predavanju je prisustvovao i zamjenik šefa misije Ambasade Republike Poljske u Crnoj Gori, Bartosz Marcinkowski. 

Kompletan snimak predavanja dostupan je na Jutjub kanalu Matice crnogorske:  https://www.youtube.com/watch?v=A1JFIXceg6I.