Zenović za Portal ETV: Suverena Crna Gora bira EU, Rusija zbog agresije na Ukrajinu van evropskog vrijednosnog kruga

Crna Gora se nalazi u odlučujućoj fazi pregovora sa Evropskom unijom, u trenutku kada se evropska politika proširenja ponovo afirmiše, a Zapadni Balkan dobija novu stratešku pažnju. O kapacitetima Crne Gore da zatvori pregovaračka poglavlja, političkim izazovima, mogućim spoljnim uticajima i ulozi dobrosusjedskih odnosa, za Portal ETV govori glavni pregovarač sa Evropskom unijom Predrag Zenović.

Spoljni uticaji i evropski put Crne Gore

Portal ETV: Kako gledate na politički uticaj Srbije, a prema nekim procjenama i Rusije, na unutrašnje prilike u Crnoj Gori? Da li postoji realna bojazan da ti uticaji mogu usporiti ili čak destabilizovati evropski put Crne Gore?

ZENOVIĆ: Crna Gora je suverena država sa jasno definisanim spoljnopolitičkim prioritetima, među kojima je članstvo u Evropskoj uniji centralni strateški cilj, a dobrosusjedski odnosi put do tog cilja.

Rusija je svojevoljno, agresijom na suverenu evropsku državu, isključila sebe iz vrjednosnog i strateškog evropskog kruga, pa tako i kao silu koja bi na tragu istorijskih veza, podržala evropske ambicije Crne Gore. Ruska zajednica u Crnoj Gori, pak, u jasnoj opoziciji zvaničnom Kremlju, formira liberalne univerzitete i podržava evropska nastojanja zemlje koja je njihov novi dom. Ne vidim aktere koji bi dozvolili maligni uticaj bilo koje sile u Crnoj Gori a koji imaju ikakav demokratski kapacitet i legitimitet.

Suština je da evropski put mora ostati demokratski vođen proces, u političkoj dinamici između u suverenitetu utemeljene Crne Gore, Komisije i država članica, zasnovan na reformama, principima i vrijednostima koje dijelimo sa Unijom. Sve drugo su važni, ali ne presudni političko-diplomatski konteksti. Jačanje vladavine prava, transparentnosti i nezavisnih institucija, koje evropski put konsolidiju, uz jake mehanizme borbe protiv dezinformacija i hibridih formi ratovanja - najbolja su zaštita od svakog nepoželjnog uticaja, bilo da dolazi iz regiona ili sa šire međunarodne scene. Uzimajući u obzir da je EU svima cilj u regionu, put Crne Gore je garancija da je proširenje i dalje živa poltika, a ulaskom Crne Gore u EU, integracija ostatka Zapadnog Balkana biće njen prvi spoljnopolitički cilj.

Podrška država članica i pitanje Mađarske

Portal ETV: Postoji li rizik da Mađarska blokira izradu Nacrta sporazuma između Evropske unije i Crne Gore? Ovo pitanje postavljam u kontekstu poruka premijera Viktora Orbana da bez Srbije nema integracije Zapadnog Balkana i da je Srbija ključni segment integracionog procesa.

ZENOVIĆ: Dozvolite da konstatujem sljedeće: svih 27 država članica podržavaju evropski put Crne Gore. To je prva i najvažnija teza. Proces pristupanja Evropskoj uniji u svojoj suštini jeste proces zajedničke političke volje država članica i institucija Unije, zasnovan na jasnim pravilima, ali i na kontinuiranom političkom dijalogu. U ovoj fazi pregovora, Crna Gora ima snažnu i vidljivu podršku za nastavak i završetak procesa, što potvrđuju i poruke koje dolaze iz Brisela, ali i iz svih evropskih prijestonica.

Istovremeno, ne treba gubiti iz vida da je riječ o politički osjetljivom procesu u kojem svaka država članica ima pravo da artikuliše svoje interese i perspektive, koje se ne moraju poklapati sa onim drugih država članica. Tu nastaje diplomatski, spoljnopolitički izazov za Crnu Goru, ali to je dinamika političke realnosti EU odlučivanja na koju moramo računati. Diplomatski, komunikacioni, spoljnopolitički, strateški elementi ovog procesa biće sve važniji i vidljiviji kako u tehničkom smislu, iz dana u dan, Crna Gora bude sve zrelija za članstvo.

Izrada Nacrta Ugovora o pristupanju nije ni jednostavan ni jednostran čin, već rezultat zrelosti pregovaračkog procesa i postignutog povjerenja u reformski kapacitet države kandidata, ali ujedno i model za dalji tok poltiike proširenja. Zato je evropska integracija Crne Gore presudna za politiku proširenja i zbog toga je utoliko naš zadatak i složeniji i prevazilazi okvir evropskog puta Crne Gore.

Kapacitet za zatvaranje svih poglavlja do kraja 2026.

Portal ETV: Da li Crna Gora ima kapacitet, institucionalnu snagu i političku spremnost da do kraja 2026. godine zatvori sva pregovaračka poglavlja?

ZENOVIĆ: Crna Gora je u prethodnom periodu izgradila ozbiljan institucionalni i administrativni kapacitet za završetak pregovora. Ta administrativna struktura je imala svoje uzlazne i silazne putanje, ali njen osnov je ostao dovoljno snažan za ostatak procesa. Veliki broj poglavlja već je tehnički zreo, dok su ostala u završnoj fazi pripreme, što potvrđuju i ocjene Evropske komisije i dinamika zatvaranja poglavlja tokom 2024. i 2025. godine. 

Ova Vlada dobila je pozitivan IBAR za 23 i 24 i zatvorila 9 pregovaračkih poglavlja. Dakle u tehničkom smislu, to je izuzetno ambiciozno, ali ostvarivo. Međutim, temeljni preduslovi ostaju jasni: stabilan politički okvir, elementarni konsenzus oko evropskog cilja i spremnost institucija da reforme ne budu jednokratni napor, već trajna praksa. Crna Gora danas ima jasnu evropsku orijentaciju i realnu šansu da taj cilj ostvari. Moramo pokazati da se već sada ponašamo kao buduća članica Evropske unije. Upravo u tom političkom nazoru leži razlika između evropske ambicije i EU uspjeha.

Najteža poglavlja i reformski izazovi

Portal ETV: U kojim pregovaračkim poglavljima, prema Vašem mišljenju, Crnu Goru očekuje najviše posla i najveći izazovi u procesu zatvaranja?

ZENOVIĆ: Najzahtjevniji dio procesa, kao i od samog početka pregovora, ostaju poglavlja 23 i 24 – vladavina prava, pravosuđe, temeljna prava i borba protiv visoke korupcije i organizovanog kriminala. Ta poglavlja predstavljaju su fundament procesa, suštinski test funkcionalnosti sistema i povjerenja u institucije, kako za Evropsku uniju, tako i za same građane Crne Gore. U tehničkom smislu, zelena i energetska agenda, poglavlje 27 – životna sredina i klimatske promjene i sa njim povezano poglavlje 15 — energetika – predstavlj jedan od najkompleksnijih izazova u tehničkom, finansijskom ali i vrjednosnom smislu.

U toj oblasti ne radi se samo o usklađivanju propisa, već o dubokoj transformaciji politika, infrastrukturnih odluka i društvenih navika. Poglavlja koja se tiču bezbjednosti hranene i veterine, carina, slobode kretanja roba - važni su jer Crna Gora postaje spoljna granica EU svojim članstvom i ulazna tačka u zajedničko evropsko tržište. Poglavlja ljudskog kapitala (2 i 19) zahtjevaju složene institucionalne i adminisrativne mehanizme - tu nas čeka još puno posla. Dakle, ima izazova, ali moramo reforme sprovoditi temeljito, planirati pametno i djelati bez odlaganja - nema više vremena za čekanje.

Medijske slobode i evropski standardi

Portal ETV: U poređenju sa praksama i stanjem u državama članicama Evropske unije, da li se Crna Gora može smatrati zemljom medijskih sloboda?

ZENOVIĆ: Medijske slobode su sastavni dio evropskih standarda i jedan od ključnih segmenata poglavlja 23, dok se medijima kao digitalnim i tradicionalnim prenosiocima poruka bavi poglavlje 10. Crna Gora je u prethodnom periodu unaprijedila normativni okvir i otvorila prostor za jačanje institucionalne zaštite novinara i medijskog pluralizmaam Istovremeno, realna i odgovorna procjena podrazumijeva priznanje da praksa i dalje nosi određene izazove – od ekonomske održivosti medija do polarizacije javnog prostora. 

Podsjećam da je Crna Gora prema rangiranju Reportera bez granica Crna Gora napredovala indeksom medijskih sloboda. Sloboda medija jeste cilj sam po sebi, ali ujedno i preduslov jedne zrele demokratije. Vjerujem da ćemo u istragama u ubistvu Duška Jovanovića i napadima na novinarke, novinare, urednice i urednike doći do cjelovitijih istina, političke ili druge pozadine i tako, uz nedopustiv protok vremena, bili bliže pravdi za žrtve i njihove porodice, ali i pravdi za cijelo društvo.

Politička stabilnost kao uslov članstva

Portal ETV: Prema ocjenama iz Brisela, da li Crna Gora ima dovoljnu političku stabilnost da bude naredna članica Evropske unije?

ZENOVIĆ: Politička stabilnost predstavlja jedan od ključnih sistemskih preduslova uspješnog završetka pregovora, naročito u završnim fazama procesa, kada se zahtijeva visok stepen institucionalne koherentnosti. Evropska unija vrlo jasno šalje poruku da reformski proces mora biti zaštićen od političkih kriza i društvenih podjela. Međutim, za demokratiju su svojstveni disenzusi, razlike, političke borbe, ali minimum zajedničkog razumijevanja oko temeljnih vrijednosti i evropskog puta čini proces otpornijim i predvidivijim. Iskustvo drugih država pokazuje da bez takvog konsenzusa nema uspjeha. Dakle ovo je zajednički poduhvat Vlade i opozicije, institucija i civilnog društva, administracije i građana - riječju - da bismo stigli do cilja, ovaj put moramo zajednički preći.

Hrvatska i bilateralna pitanja

Portal ETV: Da li postoji bojazan da Hrvatska, zbog otvorenih i kompleksnih bilateralnih pitanja, u nekom trenutku može usporiti ili otežati napredovanje Crne Gore ka članstvu u Evropskoj uniji?

ZENOVIĆ: Kao što sam rekao, dobri bilateralni odnosi sa susjedima predstavljaju važan element evropske politike i dio šireg koncepta regionalne stabilnosti. Crna Gora dosljedno zagovara otvoren dijalog i rješavanje otvorenih pitanja u duhu partnerstva i evropskih vrijednosti. Hrvatska je podržala i politički i ekspertski ubrzani evropski put Crne Gore, važno je da se to konstatuje umjesto što se govori o nekakvoj blokadi. 

Istovremeno, evropski okvir nudi mehanizme koji omogućavaju da bilateralna pitanja ne postanu prepreka ukupnom procesu, već da se rješavaju paralelno i konstruktivno. Iskustvo pokazuje da održiv napredak dolazi upravo kroz dijalog, a ne kroz politizaciju, te da je u interesu i članica i kandidata da se regionalna saradnja gradi na povjerenju. Crna Gora ostaje posvećena takvom pristupu, uvjerena da evropski put treba da povezuje, a ne da proizvodi nove linije razdvajanja, pa i najosjetljivija bilateralna pitanja treba sagledavati u svjetlu zajedničke evropske budućnosti.