Politiko: Sićušna riba mogla bi da omogući razvoj novih ljekova za multiplu sklerozu, Bregzit usporio istraživanja
Ribica koja može da obnovi oštećene nerve pruža nadu za razvoj novih ljekova za liječenje multiple skleroze. Međutim, istraživanja su usporena zbog realnosti u Britaniji nakon izlaska iz EU.
Škotska ima izuzetno visoku stopu obolijevanja od multiple skleroze, a vlasti u Edinburgu tvrde da teškoće u dobijanju viza nakon Bregzita koče najsavremenija naučna istraživanja.
Naučnici sa Univerziteta u Edinburgu prednjače u istraživanjima multiple skleroze koristeći sićušne ribe koje mogu da regenerišu svoj nervni sistem. Međutim, pošto Velika Britanija više nije članica EU, prepreke za angažovanje najboljih stručnjaka usporavaju potencijalna naučna otkrića, piše Politiko.
- Prije deset godina mogli smo da imamo vrhunskog naučnika koji radi nevjerovatne stvari u Njemačkoj i želi da dođe u Edinburg da radi na projektu o multiploj sklerozi - rekao je Dejvid Lajons, profesor neurobiologije na univerzitetu. '''Sada je to izuzetno teško i izuzetno skupo.''
Lajons proučava zebrice, male tropske ribe koje, kako se čini, mogu da poprave istu vrstu oštećenja nerava kakvu izaziva multipla skleroza. Za ovu autoimunu bolest ne postoji lijek, a pronalaženje terapije posebno je važno u Škotskoj, gdje je učestalost bolesti deset puta veća od svjetskog prosjeka.
- Univerzitetska istraživanja samo su jedna oblast u kojoj univerzalni pristup britanske vlade imigraciji ne odgovara Škotskoj, kao ni velikom dijelu Ujedinjenog Kraljevstva - rekao je za POLITICO škotski ministar za inovacije i visoko obrazovanje Ben Makferson.
Otkako je Bregzit stupio na snagu u januaru 2020. godine, evropski naučnici više ne mogu da se presele u Veliku Britaniju bez vize, a za visokokvalifikovane poslove poput njihovih poslodavci moraju da ih sponzorišu.
Razlike u stavovima o imigracionoj politici nakon Bregzita već dugo predstavljaju izvor neslaganja između Edinburga i Londona. Makferson je pozvao na uvođenje posebnog imigracionog programa za Škotsku, između ostalog i u pismu koje je u februaru poslao Kirsti Meknil, tadašnjoj parlamentarnoj državnoj podsekretarki za Škotsku.
- Nažalost, premijer za premijerom, ministar unutrašnjih poslova za ministrom unutrašnjih poslova, nisu pokazali nikakvu fleksibilnost - rekao je Makferson.
Direktorka organizacije Universities Scotland Kler Mekferson takođe je kritikovala vladu, navodeći da je Škotska tokom protekle decenije privukla manje istraživača iz EU i da postoji opasnost da Velika Britanija postane nedostupna za njih.
- To je zabrinjavajuće za budući priliv talenata i istraživanja- rekla je ona, upozoravajući da će stručnjaci odlaziti u druge zemlje.
Portparol britanske vlade rekao je za POLITICO da Velika Britanija želi da ostane globalni centar revolucionarnih naučnih istraživanja, ukazujući na pet milijardi funti namenjenih privlačenju istraživačkih talenata i izmene viznih programa za visokokvalifikovane radnike.
- Nećemo uvoditi poseban vizni sistem za Škotsku niti ćemo prenijeti nadležnost nad imigracionom politikom - rekao je portparol.
U potrazi za lijekom
Ivi Or dijagnostikovana je multipla skleroza 2009. godine, kada je imala 16 godina, a danas koristi pomagala za kretanje. Ovaj hronični neurološki poremećaj može da dovede do trajnog invaliditeta jer imuni sistem napada zaštitni omotač nerava, poznat kao mijelin.
Or je iz prve ruke vidjela koliko su terapije napredovale tokom protekle dvije decenije. Kako bi smanjila učestalost pogoršanja bolesti, nekada je tri puta nedeljno morala sebi da ubrizgava lijek od kojeg se, kako kaže, „osjećate užasno“. Danas dva puta godišnje u bolnici prima infuziju, što joj je znatno olakšalo liječenje.
Međutim, još ne postoji trajno rešenje za multiplu sklerozu — i upravo tu dolaze do izražaja Lajonsova vrhunska istraživanja.
Profesor neurobiologije koristi zebrice kako bi utvrdio na koji način dolazi do gubitka mijelina i koji ljekovi bi mogli da spriječe taj proces.
Na prvi pogled, čini se da nema mnogo sličnosti između ribe duge oko pet centimetara i ljudskog mozga. Međutim, ove male ribe mogu da obnove oštećeni mijelin, a sličnost njihovih gena sa ljudskim omogućava istraživačima da posmatraju kako nervne ćelije funkcionišu i reaguju na različite nadražaje. Naučnici takođe mogu da menjaju gene riba kako bi ispitali efikasnost različitih lekova kod različitih mutacija.
Zebrice se brzo razmnožavaju i rastu, a zbog njihove prozirnosti lakše ih je proučavati. U akvarijumu u okviru univerziteta nalazi se na hiljade ovih upečatljivih srebrno-plavih prugastih riba.
Snimanja mogu da pomognu naučnicima da utvrde koliko brzo se signali prenose između mozga i kičmene moždine, kako oštećenje mijelina utiče na taj proces i šta može ponovo da ubrza prenos signala, objasnio je Lajons.
Eksperimenti su već dali rezultate i u drugim oblastima. Najveći uspjeh do sada, prema njegovim riječima, predstavlja terapija za epilepsiju kod djece.
- Sada zaista dostižemo vrhunac- rekao je.
„Katastrofa za nauku“
Oko 2,9 miliona ljudi širom svijeta danas živi sa multiplom sklerozom, odnosno približno jedna od 3.000 osoba. Među njima je više od 17.000 ljudi u Škotskoj, dok je jedno istraživanje pokazalo da Orknijska ostrva na sjeveru zemlje imaju najveću učestalost bolesti na svijetu - više od 400 slučajeva na 100.000 stanovnika.
Saradnja sa zemljama EU važna je i zato što sjeverna Evropa takođe bilježi posebno visoke stope multiple skleroze. Danska i Njemačka, na primjer, imaju deset puta više slučajeva od svjetskog prosjeka.
Međutim, Bregzit je bio „katastrofa za nauku“, rekao je Martin Maki, profesor evropskog javnog zdravlja na Londonskoj školi za higijenu i tropsku medicinu.
On je kritikovao britanska ograničenja mobilnosti, uključujući visoke troškove viza, velike dodatne naknade za zdravstveno osiguranje i ograničenja za istraživače koji žele da dovedu članove porodice.
Portparol britanske vlade odbacio je u razgovoru za POLITICO tvrdnje da država zarađuje na vizama, navodeći da se „sav prihod od viznih taksi koristi za izgradnju migracionog sistema koji smanjuje oslanjanje na novac poreskih obveznika“.
Maki je ukazao i na to da je politički razlaz sa EU zakomplikovao način na koji istraživači sarađuju. Britanske organizacije i univerziteti mogu da učestvuju u evropskom programu Horizont, ali ne mogu da predvode inicijative niti da utiču na prioritete.
Za Lajonsa je situacija posebno frustrirajuća jer istraživanja u oblasti neuronauke „nikada nisu bila snažnija“. Ipak, sve veće prepreke otežavaju napore da se napravi „poslednji korak ka nekim od ciljeva“.
Tračci nade
Uprkos Bregzitu, Škotska je i dalje jedno od ključnih svjetskih središta za istraživanje multiple skleroze.
Dejvid Hant, profesor medicine neuroinflamacije na Univerzitetu u Edinburgu, koji se bavi prevencijom bolesti, testira vakcinu čiji je cilj suzbijanje Epštajn-Barovog virusa - vrste veoma rasprostranjenog herpes virusa za koji se smatra da je povezan sa multiplom sklerozom. Istraživanje se sprovodi u okviru globalnog kliničkog ispitivanja koje podržava američka farmaceutska kompanija Moderna.
Cilj je da se sa suzbijanja virusa pređe na potpunu zaštitu vakcinacijom, slično načinu na koji je vakcinacija protiv humanog papiloma virusa smanjila učestalost raka grlića materice.
Na Univerzitetu u Edinburgu radi i Ana Vilijams, čija se najsavremenija istraživanja u oblasti regenerativne neurologije bave načinima da se spriječi trajno oštećenje nerava tako što bi se oni zaštitili u ranoj fazi. U toj oblasti postoji znatno manje ljekova nego za ublažavanje simptoma bolesti. Prvi rezultati očekuju se već u septembru.
Or, koja živi sa multiplom sklerozom, optimistična je da će u budućnosti ljudima sa ovom bolešću biti lakše.
- Nadam se da šesnaestogodišnjakinja kojoj danas dijagnostikuju multiplu sklerozu neće morati da koristi pomagala za kretanje kada bude imala 33 godine- rekla je, osvrćući se na sopstveno iskustvo.
Ali dok pacijenti prate napredak nauke, naučnici prate političare.
Endi Bernam, novoizabrani britanski premijer, obećao je „resetovanje“ odnosa sa EU, uključujući nastojanje da se mladima od 18 do 30 godina olakša preseljenje i rad sa obje strane Lamanša. Iako bi takav potez mogao donekle da proširi bazen naučnih talenata, malo je vjerovatno da bi obuhvatio sve najbolje stručnjake.
Još jedan znak da bi Velika Britanija mogla da olakša pristup evropskim stručnjacima mogao bi da stigne sledećeg mjeseca, kada bi ministar spoljnih poslova Ed Miliband trebalo da prisustvuje neformalnom sastanku ministara spoljnih poslova EU u septembru.