U Podgorici promovisana knjiga "Brzina mraka": O političkoj ulozi SPC u BiH tokom ratnih godina

U Podgorici je večeras održana promocija knjige "Brzina mraka - politička djelatnost Srpske pravoslavne crkve u Bosni i Hercegovini od 1989. do 1996", čiji je autor istoričar Edin Omerčić.

Kako je naglašeno na događaju, knjiga nam pomaže da bolje razumijemo da devedesete nijesu bile samo niz ratnih i političkih događaja, već i period dubokog preoblikovanja društvenih vrijednosti. Ratovima su prethodili procesi u kojima su nacionalne podjele normalizovane, istorijski narativi instrumentalizovani, a politička i etička odgovornost podređivane kolektivnim interesima.

Događaj u Narodnoj biblioteci "Radosav Ljumović", organizovali su Centar za građansko obrazovanje (CGO) i Hajnrih Bel fondacija (HBS) u Sarajevu.

Uz moderaciju Paole Petrić, direktorke kancelarije HBS-a u Sarajevu, o knjizi su govorili dr Adnan Prekić, profesor na Filozofskom fakultetu Univerziteta Crne Gore, Daliborka Uljarević, izvršna direktorka CGO-a i Edin Omerčić, autor knjige.

- Za Fondaciju Hajnrih Bel bio je važno da budemo suizdavač drugog izdanja jer knjiga doprinosi razumijevanju perioda čije posljedice danas živimo- istakla je u uvodu Paola Petrić.

- Pisac Hajnrih Bel je upozoravao da preveliko približavanje crkve i politike može biti pogubno i za politiku i za samu crkvu. Knjiga analizira ulogu Srpske pravoslavne crkve (SPC) u prelomnim godinama jugoslovenske krize i ratova 90-ih, sa posebnim fokusom na preplitanje religije, politike i kulture sjećanja. Autor posebnu pažnju posvećuje reinterpretaciji Drugog svjetskog rata, mitologizaciji prošlosti i ulozi tih procesa u oblikovanju nacionalističkih ideologija i društvenih vrijednosti- pojasnila je ona.

Govoreći o razvoju svog doktorskog istraživanja, Omerčić je pojasnio da je prvobitno planirao obuhvatiti sve tri vjerske zajednice u BiH, ali je procijenio da bi takav pristup bio preširok i onemogućio dublju analizu.

- Istražujući razdoblje od sredine osamdesetih godina do početka rata, uočio sam da se vjerske zajednice, nakon promjena u ratnom kontekstu i u odnosima s političkim strukturama, počinju međusobno razlikovati. U istraživanju sam se suočio i s ograničenim pristupom arhivskoj građi, zbog čega sam morao tražiti alternativne načine za proučavanje njihovog djelovanja. Čini mi se da među istraživačima 90-ih godina postoji prećutni konsenzus o stavovima prema djelovanju vjerskih zajednica, i da njihovo djelovanje u predratnom i ratnom periodu još uvijek nije dovoljno duboko istraženo- poručio je Omerčić, naglašavajući značaj istraživanja i neposrednog poslijeratnog perioda.

U osvrtu na istraživački pristup autora, Prekić je naglasio da knjiga, oslonjena na arhivsku građu i prvorazredne izvore, djelovanje SPC posmatra kroz ideološke konstrukcije poput koncepta svetosavlja, kosovskog mita, dehumanizacije i konstruisanja neprijatelja, kao i kroz odnos države i crkve. Istovremeno, autor prati ulogu SPC tokom rata, osobito u oblikovanju Republike Srpske, ali i u poslijeratnom predvođenju procesa negiranja zločina.

- Mislim da je ova knjiga posebno značajna jer ukazuje na potrebu diskontinuiteta sa mitologijom i istoricizmom, što je jedini put ka racionalizaciji i razumijevanju složenih događaja koji su se desili tokom devedesetih godina- poručio je Prekić.

Vrlo je važan način na koji ova knjiga otvara pitanje odgovornosti institucija koje su imale autoritet da oblikuju ne samo političke stavove, već i etičke orijentire društva, naglasila je Uljarević.

- Kada govorimo o ratovima 90-ih, najčešće analiziramo političke lidere, vojne strukture i državne institucije, a manje one koji su stvarali atmosferu u kojoj su određene politike postajale prihvatljive, a nasilje dobijalo ideološka, istorijska ili religijska opravdanja. Omerčićevo istraživanje političkog djelovanja SPC u jednom od najdramatičnijih perioda novije istorije regiona osvijetljava kako se vjerski autoritet može koristiti za političku mobilizaciju, a selektivno tumačenje prošlosti i istorijski narativi pretvarati u instrumente savremenih političkih ciljeva- kazala je Daliborka Uljarević.

Edin Omerčić rođen je u Puli, a osnovnu i srednju školu završio u Rovinju. Diplomirao je na Odsjeku za historiju Filozofskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu pod mentorstvom prof. dr. Husnije Kamberovića na temi „Reintegracija Sarajeva“, magistrirao 2013. na temi „Bosna i Hercegovina u političkoj projekciji intelektualnih krugova 1991. do 1995. godine“.

Doktorske studije je upisao na Odsjeku za povijest Filozofskog fakulteta Sveučilišta u Zagrebu gdje je 2023. odbranio doktorsku disertaciju na temu „Politička djelatnost Srpske pravoslavne crkve u Bosni i Hercegovini od 1989. do 1996.“, koja je kasnije dopunjena i pretočena u knjigu „Brzina mraka“.