Četiri stuba Srbije se urušavaju

Tokom većeg dijela 21. vijeka, spoljna politika Srbije je u pojedinim diplomatskim krugovima tiho doživljavana kao primjer strateške vještine. Beograd je istovremeno vodio pregovore o pristupanju Evropskoj uniji, produbljivao energetske veze s Moskvom, primao kineske infrastrukturne investicije i održavao bezbjednosni dijalog sa Sjedinjenim Američkim Državama. Takozvana „četiri stuba“ - Evropska unija, Sjedinjene Države, Rusija i Kina - nijesu predstavljala kontradikciju, već sistem. Svaki odnos imao je posebnu funkciju, a vještina srpske diplomatije bila je u tome da se izbjegne situacija u kojoj bi bilo koji od aktera nametnuo izbor.

Taj sistem počivao je na specifičnoj konfiguraciji međunarodnog poretka. Pretpostavljao je stabilnu američku unipolarnost, Evropsku uniju zaokupljenu sopstvenom logikom proširenja, Rusiju koja je konkurisala unutar pravila koja je povremeno kršila, ali ih nije otvoreno odbacivala, i Kinu čije su ambicije bile primarno komercijalne. U takvom svijetu strateška dvosmislenost nije bila izbjegavanje izbora - ona je bila politika.

Taj svijet više ne postoji.

Od ravnoteže ka strateškoj kontradikciji

Promjena nije nastupila preko noći, i Beogradu se ne može zamjeriti što nije predvidio njenu brzinu. Međutim, kumulativni efekti danas su vidljivi. Ono što je nekada stvaralo diplomatski prostor sada proizvodi sumnju.

Brisel dovodi u pitanje stratešku orijentaciju Srbije. Vašington dovodi u pitanje njenu pouzdanost kao partnera. Moskva - koja je prećutno registrovala ulogu Srbije kao indirektnog snabdjevača Ukrajine artiljerijskom municijom, iako to u Beogradu nikada nije zvanično priznato - prešla je od tolerisanja srpskog pragmatizma ka aktivnom testiranju njegovih granica. Kina, sa svoje strane, posmatra političke turbulencije u Beogradu i preispituje dugoročnu održivost svojih investicija.

Srbija više ne balansira između četiri stuba. Ona sjedi na četiri stolice koje se kreću u suprotnim pravcima.

Ovo nije samo pitanje imidža ili komunikacije. Riječ je o strukturnoj promjeni u očekivanjima koja proizilaze iz tih odnosa. U periodu kada je strategija „stubova“ oblikovana, svaki partner je bio spreman na djelimično angažovanje: EU je nudila proces bez roka, Vašington je tolerisao dvosmislenost u zamjenu za regionalnu stabilnost, Rusija je cijenila simboličku nesvrstanost Srbije, a Kina je tražila samo ugovore.

Danas su svi ti akteri promijenili uslove. Evropska unija, ubrzana ratom u Ukrajini, sve više posmatra proširenje kao bezbjednosni instrument, a ne kao birokratski proces. V ašington je postao manje tolerantan prema partnerima koji izbjegavaju jasnu poziciju u pogledu sankcija i glasaju neodređeno u Ujedinjenim nacijama. Kina, suočena sa sopstvenim strateškim pritiscima, sve više želi jasnu definiciju pozicije svojih partnera u novim globalnim podjelama.

Strategija stubova bila je dizajnirana za permisivno okruženje. To okruženje više ne postoji.

Postoji i dublja institucionalna dimenzija ovog problema koja se rijetko pominje u zapadnim analizama. Srbija nije uspjela da formuliše koherentnu spoljnu politiku, niti da uskladi postojeću Strategiju nacionalne bezbjednosti sa okvirom Zajedničke spoljne i bezbjednosne politike EU.

Ovo nije samo birokratski propust, već odraz dublje političke nespremnosti da se precizno definišu nacionalni interesi. Srpski političari pokazuju malo spremnosti za jasnoću koju strateško definisanje zahtijeva - dijelom zato što jasnoća nosi političku cijenu.

Kombinovanje nacionalističkog sentimenta sa evropskim integracijama pokazalo se kao izbor koji donosi izborne poene uzastopnim vladama. Dvosmislenost nije slučajna - ona je njegovana. Država koja ne može jasno da definiše svoju stratešku orijentaciju ne može uvjerljivo tvrditi da je uopšte ima. U periodu globalnih geopolitičkih turbulencija, ta neizvjesnost dobija egzistencijalnu dimenziju.

U regionu u kojem su granice, identiteti i istorijske podjele i dalje predmet aktivnih sporova, država bez jasno definisanog strateškog usmjerenja ne gubi samo uticaj - ona postaje ranjiva.

Zašto je Tivat važan

Značaj nedavnog EU–Zapadni Balkan samita u Tivtu, stoga, nije bio u bilo kojoj pojedinačnoj deklaraciji. Njegova važnost leži u onome što je pokazao o promjeni razmišljanja u Briselu. Godinama je Evropska unija pristup proširenju posmatrala kao tehničko-birokratski proces. Članstvo je predstavljano kao nagrada za sprovedene reforme, dok je samo pristupanje ostajalo namjerno otvorenog vremenskog okvira. Takav pristup bio je održiv sve dok je geopolitičko okruženje bilo relativno stabilno.

Rat u Ukrajini promijenio je tu računicu. Proširenje se sve više posmatra ne kao administrativni proces, već kao instrument bezbjednosti. Za Pariz i Berlin, pitanje više nije da li Zapadni Balkan pripada Evropi, već da li Evropa može sebi dozvoliti da region ostane strateški izložen.

Tu Srbija postaje i nezamjenjiva i problematična.

Bez Srbije nije moguće izgraditi održivu evropsku bezbjednosnu arhitekturu na Zapadnom Balkanu. Njena geografska pozicija, ekonomska težina, vojni kapaciteti i politički uticaj čine je ključnom državom regiona. Međutim, Srbija je ujedno i država koja najmanje želi da definiše svoju dugoročnu stratešku orijentaciju. Rezultat je paradoks koji sve više frustrira evropske kreatore politika: država koja je najvažnija za regionalnu stabilnost istovremeno je i država koja najviše insistira na strateškoj dvosmislenosti.

Za Brisel, ta dvosmislenost više nije samo diplomatska nelagodnost. Ona postaje bezbjednosni problem.

Iza Kosova - i iza Zapada

Zapadne diskusije o Srbiji često ostaju zarobljene u okviru dijaloga Beograd–Priština. Kosovo ostaje važno, ali više nije jedino, pa čak ni primarno strateško pitanje. Ispod površine se otvara dublje pitanje. Može li Srbija ostati geopolitički nesvrstana i vojno neutralna u Evropi koja se ubrzano reorganizuje oko bezbjednosnih blokova?

Međutim, postoji i prethodno pitanje koje zapadni analitičari rijetko postavljaju: šta zapravo znači „uskladiti se sa Zapadom“ kada se i sami zapadni interesi razilaze?

Okvir spoljne politike zasnovan na „četiri stuba“ pretpostavljao je koherentnu zapadnu poziciju. Ta pretpostavka više ne stoji. Američki i evropski interesi na Zapadnom Balkanu nijesu identični — i ta razlika se produbljuje. Ona nije počela sa aktuelnom američkom administracijom i neće nestati njenim odlaskom, jer proizilazi iz dubljih strukturnih promjena u načinu na koji Vašington i Brisel definišu svoje interese na periferiji Evrope.

Tihi diplomatski spor oko Bosne i Hercegovine to pokazuje veoma jasno. Spor oko imenovanja visokog predstavnika, koji se odvija uglavnom van fokusa regionalne javnosti, povezan je sa različitim vizijama Južne gasne interkonekcije — projekta koji treba da omogući Bosni i Hercegovini pristup hrvatskom energetskom sistemu i smanji ruski energetski uticaj na Balkanu. Strateška logika projekta je široko prihvaćena. Međutim, pitanje ko kontroliše alternativnu infrastrukturu nije zatvoreno. Posmatrano kroz tu prizmu, dio političkog ponašanja iz Banjaluke postaje jasniji.

Srbija, dakle, ne bira između Istoka i Zapada u jednostavnoj dihotomiji. Ona se možda kreće u trouglu — između Brisela, Vašingtona i prostora koji se između njih širi. Vojna neutralnost, nekada koristan balansirajući mehanizam, sve više liči na privremeni položaj između neusklađenih strateških realnosti.

To ne znači da je pred Srbijom neposredan, dramatičan izbor. Međunarodna politika rijetko funkcioniše na taj način. Strateška opredjeljenja nastaju postepeno, kako se sužava prostor izbora. Taj proces je već u toku. Kada rat u Ukrajini bude okončan, Zapadni Balkan možda više neće funkcionisati kao jedinstvena geopolitička cjelina. Posljedice tog raslojavanja — za Srbiju, region i evropski projekat — još nijesu ozbiljno sagledane.

Kraj strateške dvosmislenosti

Dvije decenije Srbija je profitirala od međunarodnog okruženja koje je nagrađivalo fleksibilnost. Sposobnost da istovremeno sarađuje sa Briselom, Vašingtonom, Moskvom i Pekingom povećavala je diplomatski manevarski prostor i smanjivala strateške obaveze.

Nastajući evropski bezbjednosni poredak funkcioniše po drugačijim pravilima.

U kontinentu oblikovanom ratom u Ukrajini, intenziviranjem rivalstva velikih sila i rastućim brigama o ekonomskoj i tehnološkoj zavisnosti, dvosmislenost postaje sve teže održiva. Strateška jasnoća dobija veću vrijednost od strateške fleksibilnosti.

To ne znači da Srbija mora napustiti sve elemente svoje dosadašnje spoljne politike. Takođe ne znači da evropske integracije automatski rješavaju sve strateške dileme zemlje. Ali znači da se pretpostavke na kojima je počivala politika „četiri stuba“ postepeno urušavaju — ne zbog neuspjeha srpskih političara, već zato što se međunarodni sistem koji ih je omogućavao mijenja pod uticajem mnogo većih sila – daleko većih od spoljne politike bilo koje pojedinačne države.

Najveći izazov za Srbiju danas nije izbor između Istoka i Zapada. To je prepoznavanje da međunarodni sistem koji je omogućavao izbjegavanje tog izbora nestaje. Opasnost nije u tome da će Srbija biti primorana da izabere. Opasnost je da će taj izbor na kraju biti definisan kroz promjenu strateškog okruženja.

Era „četiri stuba“ bila je prilagođena svijetu strateške dvosmislenosti. Evropa ulazi u eru koja nagrađuje stratešku jasnoću.

Nikola Lunić je srpski geopolitički i bezbjednosni analitičar i penzionisani kapetan bojnog broda. Ranije je obavljao dužnost odbrambenog atašea Srbije u Londonu, kao i izvršnog direktora Savjeta za stratešku politiku. Trenutno radi kao konsultant za strateška pitanja i redovni je gostujući predavač na Pravnom fakultetu Univerziteta u Osijeku. Autor je brojnih analiza i medijskih osvrta o geopolitičkim, bezbjednosnim i međunarodnim temama, objavljenih u Srbiji, širom regiona Zapadnog Balkana, kao i u međunarodnim medijima, uključujući Kyiv Post.