Eho iranskog rata na Zapadnom Balkanu

Ključno polje uticaja Irana na Zapadnom Balkanu vjerovatno će biti informacioni prostor, gdje suprotstavljeni proizraelski i proiranski narativi mogu intenzivirati polarizaciju među društvima te evropske regije.

Ovo je za Radio Slobodna Evropa (RSE) rekao Giorgio Cafiero, izvršni direktor kompanije Gulf State Analytics, konsultantske kuće za geopolitičke rizike sa sjedištem u Vašingtonu, navodeći takođe da, uprkos nekim malim razlikama, Rusija i Iran dijele uglavnom usklađene interese na Zapadnom Balkanu.

- Postojeće linije razdora između prozapadnih i proruskih aktera u regionu su posebno relevantne u odnosu na procjene kako sukob između SAD, Izraela s jedne i Irana s druge strane može da odjekne u ovom dijelu Evrope-naglasio je Cafiero.

Bezbjednosni i diplomatski rizici

Potrebno je razdvojiti „bezbjednosni i diplomatski aspekt“ u odnosu na to kako se koja od šest država Zapadnog Balkana odnosi prema ratu u Iranu, ukazao je u razgovoru za RSE Vuk Vuksanović, predavač inostrane politike i velikih strategija na Odsjeku za ratne studije londonskog King’s Collegea.

- Bezbjednosno, ako bismo govorili koje su zemlje potencijalno najranjivije na prelivanje nestabilnosti, to su, sa jedne strane, Srbija kao strateški najvažnija zemlja, ali mnogo više od Srbije to je Bosna i Hercegovina zbog istorijata koji je Iran tu imao tokom rata- rekao je Vuksanović, napominjući da „iranske mreže“ danas nijesu toliko jake.

Tokom rata u BiH Teheran je slao oružje Armiji BiH, često i pored embarga na uvoz oružja. Iran je tada promovisao islamsko jedinstvo uprkos svojoj šiitskoj pozadini i razdoru sa sunitskim islamom koji je dominantan u Bosni i Hercegovini.

Iran je tokom rata u BiH (1992–1995) bio ključni saveznik Armije BiH, pružajući vojnu, obavještajnu i humanitarnu pomoć. Teheran je slao oružje, instruktore i dobrovoljce, uključujući pripadnike Revolucionarne garde i Hezbolaha, što je imalo za cilj podršku bošnjačkoj strani. Procjene o broju iranskih vojnika variraju, a neki obavještajni podaci navode i do 4.000 pripadnika.

- Teoretski je uvijek moguće da Balkan bude mjesto na kojem može da dođe do nekog vida sudara između Izraela i Irana, zato što postoje relativno lake mete na Balkanu u odnosu na zapadne zemlje- upozorio je Vuksanović. Takođe je rekao da se ne može otpisati ideja „vjerske radikalizacije ili napada od strane radikalizovanih pojedinaca, takozvanih vukova samotnjaka“, te je podsjetio na incidente u Sarajevu 2011. i pucnjavu ispred američke ambasade u Beogradu 2024. godine, kada je ispred Ambasade Izraela samostrijelom povrijeđen pripadnik žandarmerije.

U oktobru 2021. Mevlid Jašarević je ispalio više od stotinu metaka na zgradu Ambasade u Sarajevu i teško ranio policajca Mirsada Velića koji je bio u obezbjeđenju objekta. Jašarević je osuđen na 15 godina zatvora zbog terorističkog napada. Miloš Žujović, tada 25-godišnjak iz beogradske opštine Mladenovac, 29. juna 2024. napao je policajca ispred izraelske ambasade.

Žujović je, prelaskom na islam, uzeo ime Salahudin i zakleo se na odanost vođi terorističke grupe takozvane Islamske države Abu Hafsu al-Hašimiju al-Kurejšiju. Incident se desio tačno na desetu godišnjicu kada je Abu Bakr Bagdadi proglasio takozvani kalifat Islamske države i sebe kalifom, 29. juna 2014. godine, govoreći iz Nurije džamije u iračkom Mosulu.

U trenutku najveće moći, kalifat je kontrolisao više od četvrtine teritorije Iraka i Sirije, a prestao je da postoji gubljenjem posljednjih uporišta 2019. godine. U oktobru iste godine Abu Bakr Bagdadi je ubijen tokom operacije američkih specijalnih snaga na sjeveru Sirije.

Policajac kojeg je povrijedio samostrijelom ga je iz samoodbrane upucao. Žujović je preminuo od zadobijenih povreda.

Pored Srbije i Bosne i Hercegovine, Vuksanović kao potencijalno ranjivu državu navodi i Albaniju, u kojoj se nalazi opoziciona organizacija Narodni mudžahedini Irana (MEK).

Kamp u Manezu, malom selu u centralnoj Albaniji, dom je za oko 3.000 članova iranske opozicione organizacije Narodni mudžahedini Irana.

Albanska vlada je pristala da ih primi na zahtjev Sjedinjenih Američkih Država i Ujedinjenih nacija i javno je otkrila dijelove tog dogovora u martu 2013. godine.

Po sporazumu sa američkim vlastima, prebacivanje više od 2.000 iranskih pripadnika organizacije u Albaniju započelo je 2016. godine. Ubrzo nakon toga, MEK je izgradio kamp „Ašraf 3“ u području Maneza, između Tirane i Drača, koji je postao baza iz koje djeluju. Njihovo prisustvo u Albaniji dovelo je do prekida diplomatskih odnosa Albanije i Irana te čestih napetosti. Tako je serija sajber napada 2022. godine, kako je u video-izjavi tada rekao premijer Edi Rama, pogodila ključnu digitalnu infrastrukturu u Albaniji. Rama je odgovornost pripisao Islamskoj Republici Iranu, dok je odgovor Irana bio da su optužbe neosnovane i da „služe teorijama zavjere Amerike i Izraela“.

Isto navodi i Cafiero: „Albanija je, na primjer, zauzela čvrst antiiranski stav, dok je Bosna i Hercegovina uložila napore da ograniči svoj angažman sa Islamskom Republikom uprkos istoriji iz 1990-ih kada su se dvije zemlje zbližile u kontekstu bošnjačke borbe i podrške koju je dobijala od Teherana.“

- Nasuprot tome, Srbija vodi nesvrstaniju spoljnu politiku, što joj omogućava veću fleksibilnost u održavanju odnosa sa više globalnih aktera. Ovaj pristup je omogućio Beogradu da njeguje relativno pozitivne veze sa Iranom, istovremeno očuvajući snažne odnose sa Izraelom- ukazao je Cafiero.

Različiti stavovi prema Iranu na Zapadnom Balkanu u velikoj mjeri odražavaju šire orijentacije spoljne politike. Zemlje koje teže bližoj integraciji sa Sjedinjenim Američkim Državama i drugim zapadnim silama uglavnom su zauzele antiiranske stavove ili su se bar distancirale od njih, pojasnio je analitičar iz Vašingtona.

U odnosu na druge dvije države koje su članice NATO saveza, Vuksanović kaže da Sjeverna Makedonija i Crna Gora podržavaju akcije protiv Irana, ali uz veoma oprezno pozivanje na diplomatiju.

Za Srbiju, Vuksanović kaže da mora „malo ozbiljnije da vaga“.

- Iako sada vidimo da je i Srbija počela da naginje malo više ovom izraelsko-američkom taboru zbog činjenice da je Vučić bio u Emiratima (22. marta) kada je osudio iranske napade na susjedne arapske države- rekao je Vuksanović, dodajući da će i dalje predsjednik Vučić morati da balansira zbog „činjenice da Iran nije priznao Kosovo, ali s druge strane Izrael mu je i dalje jedan od rijetkih kanala komunikacije sa Trampovom administracijom“.

Kriza u Iranu otvara nove opasnosti balkanske rute?

Na pitanje koliko je manipulacija migrantskim tokovima jedan od oblika hibridnog djelovanja Irana na Zapadnom Balkanu, s obzirom na to da Agencija Evropske unije za azil upozorava da bi destabilizacija Irana, koji udomljuje milione izbjeglica, mogla pokrenuti novi migrantski talas prema Balkanu i Evropskoj uniji, Vuksanović je rekao:

- Rano je govoriti o Iranu kao i o potencijalnim migrantskim tokovima kao o produktu nekih hibridnih operacija Irana. Ali nesumnjivo je da postoji eho 2015. godine i lekcija koje je region izvukao iz tadašnje migrantske krize- kazao je.

Lekcija o kojoj Vuksanović govori jeste da svaka nestabilnost i sukob na Bliskom istoku ima potencijal da generiše nove izbjegličke i migrantske talase koji će prolaziti kroz Balkan zbog njegovog specifičnog geografskog položaja.

- Znači, izloženost- kaže Vuksanović, i dodaje da „ukoliko dođe do takvog sloma i novog talasa izbjeglica, s obzirom na to da se radi o većoj i strateški važnoj zemlji, Iranu, sve to ima mnogo veći potencijal da izazove mnogo veći šok migracija“.

Priliv bi bio veći, procjenjuje Vuksanović, poredeći ga sa Sirijom i građanskim ratom koji je u prethodnoj krizi bio glavni generator izbjeglica.

Prema podacima UNHCR-a, Agencije Ujedinjenih nacija za izbjeglice, od kraja februara između 600.000 i milion iranskih domaćinstava, odnosno do 3,2 miliona ljudi, pobjeglo je iz svojih domova. Većina bježi iz Teherana i drugih većih urbanih područja prema ruralnom sjeveru, izbjegavajući napade koji su započeli 28. februara.

U tom kontekstu Agencija Evropske unije za azil izdala je oštro upozorenje, u kojem stoji da sa iranskom populacijom od približno 90 miliona ljudi, „čak i djelimična destabilizacija mogla bi da generiše kretanje izbjeglica neviđenih razmjera“.

Agencija je napomenula da bi raseljavanje samo 10 odsto iranskog stanovništva bilo jednako najvećim prilivima izbjeglica u posljednjim decenijama.