Od učionica do TikToka, pritisak kineske meke moći širi se na Balkanu

Kako velike kineske investicije privlače pažnju širom Evrope, Peking se okreće tišem obliku uticaja na Balkanu: stipendijama, univerzitetskim razmjenama i mladim studentima koji dijele svoje živote u Kini sa publikom kod kuće.

Ovo uključuje mogućnosti studiranja uz finansiranje Kina, a nudi besplatne školarine, stipendije i pristup univerzitetima koji se brzo razvijaju. Mnogi od tih studenata su takođe podijelili svoja iskustva na društvenim mrežama gdje su pridobili značajan broj pratilaca, dok su drugi predstavljeni u zvaničnim kineskim medijima ili institucijama.

- Prijavila sam se (na kurs kineskog) iz zabave, jer je to bio novi jezik koji nikada ranije nisam učila. Da me je neko pitao prije tri godine, rekla bih da je Kina zatvorena, komunistička zemlja, ali sada se moj stav potpuno promijenio- rekla je za Radio Slobodna Evropa Era Kernaja, 24-godišnjakinja iz sjeverne Albanije koja sada studira računarske nauke na Univerzitetu nauke i tehnologije Kunming u kineskoj provinciji Junan. .

Dok je Peking najpoznatiji u regionu po infrastrukturnim projektima, kreditima i tehnološkim partnerstvima vrijednim milijarde dolara, obrazovanje se pojavilo kao mirniji kanal gdje Kina oblikuje percepcije o sebi. To je posebno tačno među mlađim generacijama, koje su, prema anketama, otvorenije za prikazivanje Pekinga kao dobroćudne i odgovorne svjetske sile.

- Željela sam da promijenim mišljenje koje Albanci imaju o Kini i da im kažem da ne vjeruju svemu što vide- rekla je Kernaja, koja je otkako 2023. živi u Kini počela da objavljuje svoje iskustvo na TikTok nalogu i sada ima više od 8.000 pratilaca.

Za Peking, kažu analitičari, ovi programi služe dugoročnoj svrsi: njegovanju ličnih mreža, povoljnih narativa i budućih profesionalaca koji su proživjeli iskustvo Kine i spremni su da ga podijele kod kuće. Ovo guranje meke moći predstavlja važan dodatak rastućem političkom i ekonomskom uticaju na Balkanu i moglo bi da kreira prijemčiviju publiku za napore Kine da proširi svoj ekonomski domet i potvrdi svoje interese.

- Peking je zainteresovan da dovede što više međunarodnih studenata i naučnika u Kinu. Pokušava da se pozicionira kao neko ko podstiče razvoj i prisustvo u Evropi je veoma važan aspekt njihovog globalnog dometa- rekao je za RSE Stefan Vladisavljev, stručnjak za ulogu Pekinga na Balkanu u Fondaciji BFPE smještenoj u Beogradu.

Neočekivani doseg kineske meke moći

Kernajino iskustvo odražava veći trend koji se odvija širom Balkana, gdje su kineske mogućnosti obrazovanja čak izazvale interesovanje u zemljama poput Albanije i Kosova koje ostaju snažno prozapadne u svojoj političkoj orijentaciji zbog istorijske podrške Amerike njihovoj državnosti i demokratiji.

Albanija i Kosovo, povezani zajedničkim političkim, jezičkim i kulturnim vezama, nisu očekivana mjesta za kineski prodor na Balkan. Regionalni uticaj Pekinga se generalno proširio iz Srbije, gdje je Beograd privukao milijarde dolara investicija i stvorio duboke političke veze.

Srbija se ističe kao najnapredniji obrazovni partner Kine u regionu, domaćin tri Konfučijeva instituta i podržava nastavu kineskog jezika u desetinama škola. U svojoj 20-godišnjoj istoriji u Srbiji, broj polaznika je porastao sa nekoliko desetina na nekoliko stotina godišnje, a saradnja u oblasti obrazovanja je podstaknula nekoliko novih bilateralnih sporazuma potpisanih 2018. godine.

- Ako Kina ima uporište na Zapadnom Balkanu, ona takođe ima uporište u Evropi- rekao je Vladisavljev.

Ali kineska meka moć, uglavnom kroz obrazovne programe i širenje na društvenim mrežama, takođe ima neke rane uspjehe u drugim dijelovima regiona.

Konfučijev institut u Albaniji, gdje je Kernaja naučila kineski jezik i dobila smjernice za prijavu za stipendiju, jedan je od najvidljivijih kanala za obrazovnu razmjenu unutar Univerziteta u Tirani.

Opisuje se kao "nevladin, neprofitni obrazovni institut" koji je zajednički domaćin sa Pekinškim univerzitetom za strane studije, nudi nastavu kineskog jezika i kulturne programe. Takođe nudi stipendije i pomaže studentima da se prijave na različitim nivoima, uključujući pojedinačne univerzitete ili na saveznom i nacionalnom nivou unutar Kine.

Osim na Kosovu, ovi instituti postoje svuda na Zapadnom Balkanu, čiju nezavisnost Kina ne priznaje i kao rezultat toga nema formalno zastupništvo iz Pekinga.

Konfučijevi instituti su pod sve većim nadzorom širom Evrope i drugdje, a nekoliko vlada ih je zatvorilo zbog zabrinutosti oko akademskih sloboda i političkog uticaja.

Ali širom većeg dijela Balkana, mladi ljudi ih sve više vide kao vrijedne odskočne daske za širenje ekonomskih i obrazovnih mogućnosti.

Stručnjaci koji prate kineski angažman u regionu kažu da lične priče i iskustva lokalnih studenata koji studiraju u Kini imaju uticaj i čini se da prate priručnik kopiran iz drugih zapadnih zemalja, uključujući Sjedinjene Države.

- Kina uči lekcije od zemlje koja je najbolje koristila meku moć: Sjedinjene Države- rekao je Vladisavljev.

Stipendije, razmjene i ograničen trag na papiru

Kineski obrazovni doseg na Balkanu izgrađen je na mozaiku programa: stipendije kineske vlade, grantovi povezani sa Konfučijevim institutom, sporazumi na univerzitetskom nivou i kratkoročni kursevi.

Pošto se programi značajno razlikuju po zemljama i godinama i pošto kineske i lokalne balkanske institucije ne objavljuju sveobuhvatne podatke, ne postoji jasan javni registar koji pokazuje koliko je balkanskih studenata studiralo u Kini tokom godina.

RSE je otkrio da se nekoliko albanskih studenata koji studiraju u Kini takođe pojavilo u kineskim državnim medijima, uključujući albansku filijalu Kineskog međunarodnog radija (CRI), koja je pod okriljem glavnog kineskog državnog emitera, CGTN, gdje su podijelili pozitivne izvještaje o svojim iskustvima.

Istraživanja javnog mnjenja u Albaniji, uključujući Albanski bezbjednosni barometar, pokazuju da stavovi o Kini ostaju uglavnom neutralni, iako su se pozitivne percepcije blago povećale posljednjih godina.

U međuvremenu, uprkos nedostatku institucionalne saradnje na Kosovu, pojedinačni studenti, često iz dijaspore raširene po Evropi i Sjevernoj Americi, i dalje pronalaze put do Kine i dijele svoja iskustva sa mladima u zemlji.

Vlera Keljmendi, studentkinja rođena na Kosovu koja je emigrirala u Norvešku, rekla je- lokalnoj televiziji ATV u intervjuu 2025. godine da je izabrala Kinu iz radoznalosti, opisujući veoma pozitivno iskustvo.

Keljmendi, koja je odbila da razgovara sa RSE, dokumentuje svoj život u Kini na svom javnom TikTok nalogu sa više od 16.000 pratilaca, dopirući do publike na Kosovu gde je javno mnjenje prema Kini i dalje uglavnom negativno.

Iako na Kosovu ne postoje zvanični kursevi kineskog jezika, zvaničnici Konfučijevog instituta u Tirani rekli su da su primijetili da interesovanje studenata na Kosovu raste.

"Voljeli bismo da vidimo studente sa Kosova kako uče kineski. Potrudićemo se da im stvorimo mogućnosti ako budu voljni- rekao je za RSE Ženg Baoguo, direktor Konfučijevog instituta u Tirani.

Kada studiranje u inostranstvu postane širenje digitalnim putevima

Na manje od dva sata od Kosova, Kadir Ismajli, 26-godišnji student iz Sjeverne Makedonije, imao je mnogo lakši put do Kine.

Iako je prvobitno želio da studira negdje drugdje, ovaj student albanskog porijekla je rekao da je dobio kinesku državnu stipendiju za master studije u provinciji Junan uz pomoć svoje ambasade.

Kao i drugi, Ismajli je izgradio pratioce na TikToku od preko 31.000, gdje objavljuje o svom životu u Kini.

- Pokrenuo sam TikTok zbog posla, ali kada tamo vidim nešto zanimljivo, objavim to. Kod kuće ljudi mi kažu da nisu znali kakva je Kina zaista- rekao je.

Tokom posljednje decenije, oko 100 makedonskih studenata studiralo je u Kini kroz jezičke i kompletne studijske programe.

Studija o kineskom uticaju u Sjevernoj Makedoniji koju je sproveo skopski Estima otkrila je da je "percepcija ugleda Kine u Sjevernoj Makedoniji pomiješana slika koja ima tendenciju da bude pozitivnija među ljudima koji su imali direktno iskustvo i interakciju sa Kinom i kineskim zainteresovanim stranama".

Prema podacima Estime, broj kineskih stipendija za studente iz Sjeverne Makedonije je u porastu od 2005. godine.

Obrazovni programi na kineskom jeziku takođe prodiru i dalje.

Crna Gora ima Konfučijev institut od 2015. godine i poslala je više od 100 studenata u Kinu tokom tog perioda, prema izvještaju centra za analizu evropske politike.

U Bosni i Hercegovini postoji formalni sporazum o razmjeni obrazovnih programa sa Kinom i programi koje finansira Kina nastavljaju da rastu, posebno preko Univerziteta u Istočnom Sarajevu, gdje je više od 170 studenata učestvovalo u programima razmjene sa sjedištem u Kini.

Među tom grupom mladih je Ana Jašarević, 23-godišnjakinja koja je studirala na odsjeku za kineski jezik Univerziteta u Istočnom Sarajevu.

Prošlu godinu je provela na Univerzitetu u Vuhanu sa nekoliko drugih kolega sa fakulteta.

- Kada smo stigli, bio je to mali kulturni šok jer je potpuno drugačije- rekla je.

Nakon što je diplomirala, sada kaže da planira da upiše master studije u Kini.

- Svidjelo mi se tamo, iako razumijem da se mnogim ljudima ne sviđa način na koji funkcionišu. Bila sam u mnogim gradovima, obišla zemlju i svuda sam se osjećala sigurno- rekla je.

*Saradnja na tekstu: Mila Manojlović, Marija Augustinović-Stojak i Petar Klinčarski