Rat u Iranu povećava strateški značaj Južnog Kavkaza

Dok rat bjesni u Iranu, Južni Kavkaz postao je jedan od rijetkih stabilnih koridora između Azije i Evrope. Šanse i rizici tog sukoba nigdje nijesu vidljiviji nego u Azerbejdžanu. U prvim satima nakon što su Sjedinjene Američke Države i Izrael 28. februara započeli zajedničke udare na Iran, vazdušni saobraćaj duž inače prometnih pravaca istok–zapad bio je sužen u uski koridor vazdušnog prostora iznad Južnog Kavkaza.

Ono što je nova pojava u vazduhu, na kopnu se već oblikuje neko vrijeme. Posljednjih godina region je privukao pažnju kao ključna karika Transkaspijske međunarodne transportne rute. Poznata i kao Srednji koridor, ona povezuje Evropu i Kinu, zaobilazeći Iran i Rusiju preko Srednje Azije i Južnog Kavkaza.

Sada je rat u Iranu dodatno gurnuo Srednji koridor u prvi plan. Zatvaranjem Ormuskog moreuza, rute kroz koju prolazi otprilike 20 odsto svjetskih isporuka nafte i tečnog gasa, Iran je poremetio globalne energetske tokove.

- Za ovu regiju ovo je prilika unutar krize“, kaže Ričard Giragosian, direktor Centra za regionalne studije u Jerevanu, u Jermeniji. „Srednji koridor sada je jedina ruta koja ostaje, jedini održivi put u smislu trgovine i prevoza- navodi.

Ključna karika Srednjeg koridora

Uz to, važna pomorska arterija kroz moreuz Bab el-Mandeb i Crveno more, kojom prolazi 12 odsto svjetske trgovine, ugrožena je zbog napada Huta, milicije u Jemenu koja podržava šiitski režim u Teheranu. Alternativni put oko Rta dobre nade u Južnoj Africi duži je deset dana na ruti Azija–Evropa.

Srednji koridor – geografski najkraća ruta između Evrope i Kine – namijenjen je prevozu kineske robe, zajedno sa kritičnim mineralima i energentima iz Srednje Azije, u Evropu. I Evropska unija i Kina već su obećale milijarde za nadogradnju luka, željeznica i puteva duž ove rute.

Količine tereta duž ovog koridora učetvorostručile su se od 2022. godine, kada je Rusija napala Ukrajinu. Iako se ovuda još uvijek prevozi tek mali dio evroazijske trgovine, Svjetska banka procjenjuje da bi ukupni obim trgovine mogao dostići 11 miliona tona do 2030. godine.

Region stiče stratešku vrijednost

Čak i bez trenutnih sukoba, Srednji koridor vjerovatno će dobijati sve više na značaju u narednim godinama.

- Srednjoročno i dugoročno gledano, Južni Kavkaz i Srednji koridor biće jedna od glavnih ruta koje povezuju Evropsku uniju i Kinu, uz pomorske rute- kaže Korneli Kakačija, profesor politologije u Tbilisiju.

Za Gruziju, Azerbejdžan i Jermeniju taj bi pomak povećao njihovu ulogu ključnih tranzitnih država.

Za energetski bogat Azerbejdžan, rat u Iranu mogao bi donijeti i dodatne kratkoročne dobitke. Više cijene nafte značile bi izvozne prihode za koje analitičari procjenjuju da bi mogli dostići i do 500 do 600 miliona dodatnih dolara mjesečno.

Hikmet Hadžijev, glavni savjetnik za spoljnu politiku azerbejdžanskog predsjednika Ilhama Alijeva, rekao je za Euronews da Azerbejdžan povećava isporuke prirodnog gasa kako bi nadoknadio isporuke iz Zaliva usljed rata u Iranu.

Evropa trenutno prima oko četiri odsto prirodnog gasa iz Azerbejdžana, što odgovara 12,8 milijardi kubnih metara gasa. Predviđeno je da se to poveća na 20 milijardi kubnih metara do 2027. godine.

Strah od nestabilnosti u regionu

Ipak, rat je štetan za poslovanje. „Da bi Srednji koridor bio uspješan, potrebna mu je stabilnost od Kine do Evropske unije i oko Južnog Kavkaza“, kaže Kakačija.

Gruzija, Azerbejdžan i Jermenija zauzele su neutralan stav u sukobu. Međutim, zvanični Teheran odavno kritikuje Azerbejdžan zbog njegovih snažnih ekonomskih veza sa Izraelom.

Godine 2025, Izrael je 46,4 odsto svoje nafte primao iz Azerbejdžana preko naftovoda Baku–Tbilisi–Džejhan (BTC). Zauzvrat, Azerbejdžan prima većinu svog vojnog naoružanja iz Izraela.

- Produbljivanje azerbejdžanskih veza sa Izraelom iranska je strana uvijek doživljavala kao prijetnju- kaže Mahamad Mamedov, istraživački saradnik Topčubašev centra u Bakuu. „Ali, s druge strane, azerbejdžansko-iranski odnosi produbljivali su se posljednjih godina. Strane su pokušavale da diverzifikuju saradnju. Saradnja između dvije zemlje primarno se usredsredila na izgradnju trgovinskog koridora između Irana i Rusije.

Ta ravnoteža bila je narušena 5. marta, kada su četiri iranska drona pogodila aerodrom u azerbejdžanskoj eksklavi Nahičevanu. Azerbejdžanski predsjednik Alijev napad je nazvao „terorističkim činom“, zvaničnici su zaprijetili udarima odmazde i privremeno obustavili teretni saobraćaj iz Irana.

Eskalacija je na kraju, nakon direktnog razgovora između lidera Irana i Azerbejdžana, izbjegnuta. Ipak, iako su se „odnosi vratili na normalu, incident je stvorio mnogo nesigurnosti“, kaže Mamedov.

Azerbejdžanski zvaničnici takođe su tvrdili da su osujećeni pokušaji sabotaže iranskih Islamskih revolucionarnih čuvara (IRGC). Među navodnim metama bili su naftovod BTC i izraelska ambasada u Azerbejdžanu.

Produženi sukob mogao bi ugroziti jedan od istaknutih infrastrukturnih projekata Srednjeg koridora – Trampovu rutu za međunarodni mir i prosperitet (TRIPP).

Dogovorena kao dio mirovnog sporazuma koji je Donald Tramp posredovao između Jermenije i Azerbejdžana prošlog avgusta, predviđa koridor puta i željeznice dug 43 kilometra kroz Jermeniju, koji bi Azerbejdžan povezao sa njegovom eksklavom Nahičevanom i Turskom.

Ponovnim otvaranjem granice između Jermenije i Azerbejdžana – zatvorene decenijama zbog sukoba dvije zemlje oko Gorskog Karabaha – TRIPP bi stvorio novi logistički koridor uz postojeće rute koje prolaze kroz Azerbejdžan i Gruziju.

Sjedinjene Američke Države, koje TRIPP doživljavaju kao lanac snabdijevanja za kritične minerale, snažno podržavaju taj projekat. Predviđeno je da ga izgradi i njime upravlja konzorcijum predvođen SAD-om.

Međutim, Iran je bio skeptičan prema učešću Vašingtona u projektu koji će prolaziti neposredno uz jermensku granicu sa Iranom. Prošlog ljeta jedan savjetnik bivšeg vrhovnog vođe Alija Hamneija čak je rekao da će ruta biti „grob Trampovih plaćenika“.

Te brige, međutim, ne treba preuveličavati, kaže Giragosian, ističući da „u vojnom smislu još nema nikakvog cilja“. Gradnja TRIPP-a nije predviđena prije druge polovine 2026. godine.

Šta želi Baku

Na kraju, kaže Kakačija, Južni Kavkaz ima snažan interes za održavanje mira i bezbjednosti u širem regionu.

Među onima koji najvažnijom smatraju stabilnost je Azerbejdžan. Prema Mamedovu, „Azerbejdžan ne želi da Iran propadne – niti da se ovaj rat nastavi duže – jer to narušava ravnotežu u korist veće nesigurnosti i pogrešnih procjena.“

Raspad bi „otvorio Pandorinu kutiju“ – pokrenuo ekonomsku nestabilnost i potencijalno talas izbjeglica iz zemlje u kojoj trenutno živi više od 20 miliona etničkih Azerbejdžanaca.

Umjesto toga, tvrdi Mamedov, najpovoljniji scenario za Baku bio bi oslabljeni Iran koji ipak ostaje pod svojim trenutnim teokratskim režimom. Sve dok se Teheran doživljava kao međunarodni odmetnik, Azerbejdžan zadržava svoju geopolitičku i ekonomsku vrijednost kao stabilna karika između Istoka i Zapada.