CRNOGORSKI JEZIK PRED VRATIMA EU: Hoće li članstvo ugroziti ili dodatno afirmisati identitet?

Iako je među jezicima sa manjim brojem govornika, crnogorski će, nakon ulaska Crne Gore u Evropsku uniju, postati jedan od zvaničnih jezika Unije. Dok se Crna Gora približava članstvu, Brisel već zapošljava službenike koji govore crnogorski jezik, čime počinju pripreme za njegovo uključivanje u sistem. Dok euroskeptici upozoravaju da evropske integracije mogu oslabiti nacionalne identitetske posebnosti, saradnica u nastavi na Fakultetu za crnogorski jezik i književnost (FCJK) Sanja Orlandić za Standard kaže da primjer crnogorskog jezika pokazuje suprotno – da Evropska unija nacionalne identitete prije čuva nego što ih ugrožava.

- Evropska unija je jedina velika politička zajednica na svijetu koja je odlučila da nema jedan zajednički jezik, nego dvadeset četiri zvanična, među kojima su i jezici s nekoliko stotina hiljada govornika, poput malteškog ili irskog. Svaki propis Unije prevodi se na svaki od tih jezika, svaki građanin ima pravo da se institucijama obrati na svom jeziku i da na njemu dobije odgovor. To je skup i spor sistem, i Unija ga svjesno održava upravo zato što je višejezičnost ugradila u sopstvene temelje - ističe Orlandić.

Ona dodaje da bi za crnogorski jezik to značilo da “o njegovom postojanju više ne odlučuju suśedi, nego Evropa koja ga upisuje u svoje ugovore”.

- Teško je zamisliti čvršću garanciju identiteta od one u kojoj vas neko ne samo priznaje, nego i obavezuje sebe da vam se obraća na vašem jeziku - naglašava.

“STRAH OD EU”

U dijelu javnosti evropske integracije ipak se doživljavaju kao prijetnja nacionalnom identitetu i kulturi.

Orlandić objašnjava da taj strah rijetko dolazi iz iskustva s Evropom, a gotovo uvijek iz iskustva s lokalnom politikom.

- U Crnoj Gori se identitet decenijama tretirao kao nešto što se može osporiti, preglasati ili preimenovati, pa je razumljivo da dio građana svaku veću zajednicu čita kroz tu prizmu. Osim toga, strah od Evrope se uporno i svjesno proizvodi. Onima koji jezik i identitet Crnogoraca ionako smatraju vještačkim, Unija je nezgodna upravo zato što ih bez oklijevanja priznaje, pa im preostaje da je predstave kao mašinu koja briše sve nacionalno - pojašnjava ona.

Stručnjakinja dodaje da je paradoks da nam se kao branioci identiteta nude oni koji ga najglasnije negiraju, a kao prijetnja ona zajednica koja bi ga prva zvanično potvrdila.

“CRNOGORSKI JEZIK MOŽE BITI I NACIONALNO OBILJEŽJE I DIO EU PROSTORA”

Na pitanje može li crnogorski jezik biti istovremeno snažno nacionalno obilježje i dio zajedničkog evropskog prostora, Orlandić odgovara:

- Ne samo da može, nego jedno bez drugog danas ne ide. U evropskom prostoru identiteti se ne rastapaju, već se u njemu upoređuju, prevode i tumače... Malteški nije manje malteški zato što se čuje u Evropskom parlamentu. Isto važi i za crnogorski - dodaje.

Nacionalno obilježje koje je zatvoreno u sebe, koje živi samo od odbrane, kako kaže Orlandić, rizikuje da vremenom postaje folklor.

- Ono koje ulazi u prevodilačke službe, univerzitetske programe i evropske baze podataka postaje nešto mnogo otpornije – radni jezik jednog dijela svijeta. U tome nema protivrječnosti, samo obaveze da jezik koji koristimo istovremeno i razvijamo - apostrofira stručnjakinja.

STRAH OD GUBITKA JEZIKA JE STRAH OD GUBITKA IDENTITETA

Kako navodi sagovornica portala Standard, strah od gubitka jezika zapravo je strah od gubitka identiteta i osjećaja pripadnosti, i u tome, kako ističe, nema ničeg iracionalnog.

- Jezik je najintimniji oblik pripadnosti koji imamo. Njime smo prvi put nazvani imenom, na njemu mislimo i kada mislimo da ne mislimo ni na kakav identitet. Kad neko osporava maternji jezik, on osporava samog govornika. Zato su i rasprave o crnogorskom jeziku uvijek bile tako žestoke, a tako rijetko lingvističke - kaže Orlandić.

Ali, kako naglašava ona, upravo zato treba jasno razlikovati dva straha.

- Strah od toga da se jezik izgubi u velikoj zajednici je razumljiv, ali istorijski neutemeljen. Jezici su nestajali pod pritiskom država koje su ih zabranjivale, a ne pod pritiskom zajednica koje su ih prevodile. Strah od toga da nam jezik osporavaju oni koji ga svakako ne priznaju je, nažalost, mnogo utemeljeniji, samo što on nema veze s Evropom. Evropa taj strah ne proizvodi, već je, u ovom slučaju, jedan od rijetkih odgovora na njega - objašnjava stručnjakinja.

Kada bi crnogorski jezik postao jedan od zvaničnih jezika Evropske unije, za jezik bi to značilo prelazak iz stanja u kojem se dokazuje u stanje u kojem se podrazumijeva.

- Crnogorski jezik nije čekao ničiju dozvolu da bi postojao – na njemu se vjekovima govorilo, pjevalo i pisalo, i bio je živ i onda kad njegove osobenosti nijesu bile standardizovane, a njegovo ime nije smjelo da se izgovori. U međuvremenu je dobio svoj međunarodni kod, svoj pravopis i gramatiku, fakultet na kojem se izučava i brojna djela napisana na njemu. No njegovo postojanje i dalje je predmet rasprave umjesto polazna činjenica, ne zato što ta rasprava ima naučni sadržaj, već zato što je decenijama vođena iz Beograda kao dio šire propagande koja je crnogorsku posebnost negirala u svemu, od istorije do jezika - smatra Orlandić.

Ona napominje da status zvaničnoga jezika Unije tu raspravu zatvara na jedini način na koji se takve rasprave stvarno zatvaraju, a tiče se prakse, jer argumente osporavatelji nikad nijesu ni imali.

- Hiljade stranica evropskog zakonodavstva na crnogorskom, prevodioci i lektori kojima je to profesija, terminologija koja se mora standardizovati jer od nje zavisi primjena prava – sve to jezik ne može dobiti od deklaracija, a dobija ga od članstva. Za identitet bi to značilo nešto još važnije, da se prestane pravdati i počne živjeti. Narod koji svoj jezik čuje u Briselu, Strazburu i Luksemburgu ne mora više svakodnevno objašnjavati da postoji, niti odgovarati na pitanja koja mu se postavljaju samo zato da bi ga ponizila - navodi stručnjakinja.

Orlandić poručuje da kada jezik postane evropski, identitet koji na njemu počiva prestaje biti pitanje i postaje odgovor.

MATICA CRNOGORSKA: EVROPSKI INTEGRACIONI TOKOVI OBEZBJEĐUJU OČUVANJE DRŽAVNOGA, NACIONALNOGA I KULTURNOG IDENTITETA

Kako iz Matice crnogorske ističu u odgovoru za portal Standard, ova institucija je svoje promišljanje i institucionalni stav o procesu evroatlantskih integracija Crne Gore, uključujući članstvo u Evropskoj uniji i NATO-u, iznijela još 2013. godine u svom programu „Crna Gora na evropskom putu“.

U Programu se identitet ističe kao ,,zbir bioloških, socijalnih, istorijskih, geografskih, moralnih, kulturnih, intelektualnih i drugih odlika naroda i države je kolektivna svijest o sebi koja homogenizuje zajednicu i daje joj utemeljenje i sigurnost”. 

- On je spoznaja specifičnosti koje nas razlikuje od ostalih, najčešće ono što mislimo da jesmo ili bismo željeli biti - piše u Programu.

Ipak, kako navode, multikulturno društvo je realnost Evrope, a multikulturalizam politika koja teži ravnopravnome koegzistiranju tih kultura i plodotvornome međusobnom odnosu.

- Zbog svega toga, a ne samo zbog istorijske obavezanosti i mogućnosti ekonomskoga prosperiteta, Crnoj Gori su potrebni evropski integracioni tokovi. To joj obezbjeđuje očuvanje državnoga, nacionalnoga i kulturnoga identiteta“.

Crnogorskim jezikom se, kako se nadalje navodi, imenuje dio štokavskoga sistema koji Crnogorci zajednički baštine s Bošnjacima, Srbima i Hrvatima. Svaki od tih naroda ima svoj dio u tome sistemu koji pokazuje njegov osobeni istorijski put, samorealizaciju i definiše nacionalno biće. Imenovanje jezika vlastitim imenom jeste određenje, poruka sebi i drugima, definisanje sopstvenoga uporišta. To je razdjelna linija samopoštovanja od inferiornosti (kolonijalne svijesti i pristanka na odumiranje).

- Crnogorci treba da, kao istorijska državotvorna nacija, svoj opstanak i razvoj vežu za napredak građanske demokratije, snaženje jedinstvenoga multietničkog i multikonfesionalnog društva i afirmaciju kulturnoga identiteta kroz koncept civilnog društva i izgradnju svoje domovine u zajednici evropskih država - piše, između ostalog, u Programu Matice.

Kako se zaključuje u Programu, Matica crnogorska smatra da treba uskladiti univerzalističke zahtjeve poštovanja individualnih ljudskih i građanskih prava, koja proističu iz duha liberalne političke filozofije, sa potrebom jasnog definisanja vitalnih interesa zaštite i unapređenja crnogorskog nacionalnog i kulturnog identiteta.

TEKST JE IZRAĐEN U OKVIRU PROJEKTA ,,ŠTA GRAĐANI DOBIJAJU ULASKOM CRNE GORE U EVROPSKU UNIJU“, KOJI JE PODRŽAN OD FONDA ZA PODSTICAJ MEDIJSKOG PLURALIZMA MINISTARSTVA – MINISTARSTVA KULTURE I MEDIJA CRNE GORE