DRI: Vršnjačko nasilje nije smanjeno, sistem prevencije bez mjerljivih rezultata

Državna revizorska institucija (DRI) objavila je Izvještaj o reviziji uspješnosti suzbijanja vršnjačkog nasilja u Crnoj Gori, kojim je utvrđeno da sistem planiranja, koordinacije i praćenja mjera za prevenciju i suzbijanje vršnjačkog nasilja nije bio uspostavljen na funkcionalan i održiv način, te da dostupni podaci ne pokazuju da je nasilje među vršnjacima smanjeno.

Reviziju je sproveo Kolegijum DRI u sastavu Branislav Radulović, kao rukovodilac, i Siniša Čađenović, kao član Kolegijuma.

U izvještaju se navodi da sistem prevencije vršnjačkog nasilja nije zasnovan na pouzdanim podacima, jasno definisanim i mjerljivim indikatorima, niti na kontinuiranom monitoringu. 

Iako se sprovodi značajan broj aktivnosti i programa, kako ističu, njihov efekat nije moguće pouzdano procijeniti, dok nedostatak koordinisanog sistema praćenja, evaluacije i izvještavanja značajno ograničava efikasnost javnih politika u ovoj oblasti.

- Prema podacima istraživanja Zavoda za školstvo za školsku 2022/2023. godinu, čak 43 odsto djece svjedočilo je nasilju, 17 odsto bilo je žrtva vršnjačkog nasilja, dok je 6,7 odsto učenika učestvovalo u nasilnom ponašanju. Istovremeno, 37 odsto učenika ne zna kako da adekvatno reaguje u slučaju nasilja, a 32 odsto njih nema slobodu da se obrati svakom nastavniku kada im je potrebna pomoć - ističu iz DRI.

Kroz informacioni sistem obrazovanja (MEIS) tokom četiri školske godine, od 2021/22. do 2024/25, evidentirano je ukupno 605 slučajeva vršnjačkog nasilja.

DRI je utvrdila i da je nakon isteka Strategije za prevenciju i zaštitu djece od nasilja 2017–2021. i Programa za suzbijanje vršnjačkog nasilja 2019–2021. došlo do prekida u strateškom planiranju tokom perioda od 2022. do 2025. godine. Kao privremena rješenja usvajani su kratkoročni akcioni planovi i setovi mjera, ali bez jasne međusobne povezanosti i kontinuiteta.

- Iako su preduzimane određene mjere za jačanje kapaciteta institucija, uključujući formiranje timova za prevenciju nasilja i vandalizma u svim školama, kao i povećanje broja pedagoga i psihologa, revizori upozoravaju da nije uspostavljen sistem koji bi omogućio procjenu efekata tih aktivnosti - ističe se u saopštenju.

Posebno zabrinjava podatak da Strategija za prevenciju i zaštitu djece od nasilja 2025–2029. prepoznaje vršnjačko nasilje kao problem u porastu, ali ne sadrži sveobuhvatnu analizu ovog fenomena niti podatke o efektima prethodno sprovedenih mjera.

- Revizija je pokazala i ozbiljne nedostatke u oblasti edukacije. Iako je od 2017. do 2025. godine sproveden značajan broj edukativnih aktivnosti, nije uspostavljen sistem za praćenje njihovih rezultata. Podaci se uglavnom odnose na broj realizovanih aktivnosti, bez procjene njihovog uticaja na ponašanje učenika i smanjenje nasilja - dodaju iz DRI.

Analiza Zavoda za školstvo iz 2025. godine pokazala je da škole koje ne evidentiraju nasilje najčešće ne sprovode ni preventivne aktivnosti. 

- U školskoj 2022/2023. godini samo 16 od ukupno 138 škola sprovelo je ankete o nasilju, dok nijedna nije koristila standardizovani Olweusov upitnik, iako im je bio dostavljen. Istraživanje je pokazalo i da gotovo trećina nastavnika ne prepoznaje pojedina ponašanja, poput povlačenja za kosu ili štipanja, kao oblike nasilja, iako svi anketirani nastavnici tvrde da znaju kako da prepoznaju nasilje u teoriji - ističe se.

Dodatne probleme pokazao je i nadzor Prosvjetne inspekcije, koja je tokom školske 2024/2025. godine u 38 odsto slučajeva utvrdila nepravilnosti u postupanju škola prema važećim protokolima za prevenciju i reagovanje na nasilje.

DRI je ocijenila da normativni okvir nije unapređivan na sistemski i pravovremen način, dok planirane analize zakonodavstva nijesu sprovedene, što je dovelo do kašnjenja u izmjenama propisa i izostanka integrisanog pristupa problemu.

- Takođe, iako su u periodu od 2017. do 2023. godine realizovane brojne javne kampanje, aktivnosti usmjerene na borbu protiv vršnjačkog nasilja i vandalizma nijesu sprovođene tokom 2024. i 2025. godine. Revizori navode da ni u prvoj godini sprovođenja nove Strategije 2025–2029. nije ostvaren značajniji napredak. Više od trećine planiranih aktivnosti nije realizovano, dok je gotovo polovina sprovedena samo djelimično - ističe se u saopštenju. 

Istovremeno, izvještaji ne sadrže podatke o efektima mjera niti omogućavaju procjenu njihovog doprinosa smanjenju nasilja.

Zaključak DRI je da sistem upravljanja i koordinacije mjera karakterišu fragmentiran pristup, nejasna odgovornost institucija i nefunkcionalan sistem monitoringa i izvještavanja, zbog čega nije moguće pouzdano ocijeniti efikasnost sprovedenih aktivnosti.

- U cilju unapređenja sistema prevencije i suzbijanja vršnjačkog nasilja, DRI je subjektima revizije uputila deset preporuka. One se prvenstveno odnose na uspostavljanje funkcionalnog sistema praćenja rezultata, uvođenje preciznih i mjerljivih indikatora za vršnjačko nasilje, kao i stvaranje jedinstvenog sistema prikupljanja podataka iz sektora obrazovanja, socijalne zaštite, policije i zdravstva - poručuju iz DRI.

Revizori ocjenjuju da je upravo uspostavljanje pouzdanog sistema monitoringa i izvještavanja ključni preduslov za kreiranje efikasnih politika i stvarno smanjenje vršnjačkog nasilja u Crnoj Gori.