CBAM već pogađa izvoz struje iz Crne Gore: Izgubljena cjenovna prednost na tržištu EU
Mehanizam Evropske unije za prilagođavanje ugljenika na granicama (CBAM) već utiče na izvoz električne energije iz Crne Gore, upozorava NVO Eko-tim, navodeći da je izvoz prema Italiji postao manje isplativ uprkos znatno višim cijenama struje na italijanskom tržištu.
Kako se navodi u analizi „Uticaj primjene CBAM-a na TE Pljevlja i lokalnu i nacionalnu ekonomiju“, u prvom kvartalu 2026. godine planirani komercijalni tokovi električne energije iz Crne Gore prema Italiji smanjeni su za više od 2.100 MWh dnevno u odnosu na isti period prošle godine.
Prema podacima iz analize, cijena električne energije u južnoj Italiji bila je oko 43 eura po megavat-satu viša nego u Crnoj Gori, što bi u uobičajenim tržišnim okolnostima predstavljalo snažan podsticaj za izvoz. Međutim, dodatni CBAM trošak, procijenjen na oko 74 eura po megavat-satu, premašio je tu razliku i praktično poništio konkurentsku prednost crnogorske električne energije na tržištu EU.
– CBAM već mijenja tržišne odluke i pokazuje da izvoz električne energije iz sistema sa visokim emisijama postaje sve manje konkurentan, čak i kada su cijene na EU tržištu više – kazala je koordinatorka programa za klimu i energiju u NVO Eko-tim Diana Milev Čavor.
Analiza procjenjuje da bi oko 500 GWh planirane prodaje električne energije tokom 2026. godine moglo biti izloženo CBAM riziku, odnosno tretirano kao EU-relevantni izvoz. Ukoliko bi se na taj obim primijenio pad trgovine između zemalja Zapadnog Balkana i EU od oko 25 odsto, manji izvoz bi iznosio približno 125 GWh.
Navodi se da bi bruto vrijednost izgubljene izvozne prilike, po prosječnoj cijeni u južnoj Italiji od 130,3 eura po MWh, iznosila oko 16,3 miliona eura. Ipak, autori analize upozoravaju da se taj iznos ne može tretirati kao direktan neto gubitak, jer se dio energije može plasirati na domaće ili regionalno tržište.
Kao realniji pokazatelj navodi se izgubljena izvozna premija – razlika između cijena u Italiji i Crnoj Gori – koja bi za 125 GWh iznosila oko 5,6 miliona eura.
– Suština problema nije samo u tome koliko Crna Gora može izgubiti kroz manji izvoz, već što se mijenja cijela ekonomska računica proizvodnje i prodaje električne energije – istakla je Milev Čavor.
Dodaje da bi, ukoliko domaći sistem određivanja cijene ugljenika ostane neuređen i niži od evropskog, razliku naplaćivala Evropska unija kroz CBAM, umjesto da taj novac ostane u Crnoj Gori i bude uložen u modernizaciju energetskog sektora i pravednu tranziciju.
U opreznijem scenariju, procijenjeni CBAM trošak na smanjeni izvoz od 125 GWh iznosio bi oko četiri miliona eura, dok bi u višem, tzv. default scenariju, dostigao 9,2 miliona eura.
Iz NVO Eko-tim poručuju da Crna Gora mora hitno unaprijediti sistem određivanja cijene emisija CO₂, obezbijediti transparentno korišćenje prihoda od emisionih kredita i pripremiti energetski sektor za tržišne uslove u kojima će ugljenični intenzitet proizvodnje direktno uticati na konkurentnost.