Samo narod koji pamti i čuva svoja najveća postignuća postaje nacija

Pod svodovima zdanja Zetskog doma privilegija je obratiti se povodom izložbe i prezentacije Kataloga crnogorskih ustava, izrađenog u prilog obilježavanja jubileja 20 godina od obnove državne nezavisnosti i 120 godina crnogorskog parlamentarizma.

Zetski dom, takođe, slavi svoj jubilej – 130 godina postojanja, od kada je pod ,,dirigentskom palicom“ arhitekte dr Josipa Sladea Šilovića iz Trogira, 26. oktobra 1896. godine, završeno ovo veličanstveno zdanje, čije je tavanice tada oslikao češki umjetnik František Ženišek sa sedam muza umjetnosti, koje su, nažalost, nestale u požaru koji je 1916. godine razorio ovo izuzetno arhitektonsko zdanje.

Nažalost, požari i ratovi mogu da unište i najveličanstvenija dostignuća materijalne umjetnosti ili kulture, ali ne mogu da unište sjećanja i ono što čuvaju državni arhivi. Tako su ove oslikane muze umjetnosti ostale sačuvane u sjećanjima, fotografijama i arhivama, kao svjedočanstvo o jednom vremenu kada su vladari ne samo cijenili umjetnost, kulturu i nauku, već ih i sami stavarali.

Tog, 26. oktobra 1896. godine izveden je pozorišni komad – drama ,,Knjaz Arvanit“, prema scenariju knjaza Nikole I Petrovića, inspirisana posljednjim godinama vladavine Crnojevića. Prethodno, u ovom istom zdanju, tada još uvijek ne konačno završenom Zetskom domu, izvedena je 5. decembra 1888. godine po scenariju istog autora ,,Balkanska carica“. Ujedno, te iste 1888. godine 26. aprila, uz topovsku paljbu iz 21 oruđa, svečano je proglašeno donošenje znamenitog Opšteg imovinskog zakonika za Crnu Goru.

Zetski dom nije samo hram kulture i pozorišta. Ovo je mjesto gdje je usvojen prvi crnogorski ustavni akt i zaživio i više od pola decenije trajao crnogorski parlamentarizam. U ovom zdanju je održana prva crnogorska Ustavotvorna skupština 19. decembra 1905. godine, na Nikoljdan, kada je proglašen prvi crnogorski Ustav. Lučindanska Proklamacija knjaza Nikole, kojom je najavljeno njegovo donošenje prethodno objavljena je 31. oktobra 1905. godine.

Sa ova dva vrijedna ustavno-pravna dokumenta, koja su u originalima izloženi u holu ovog zdanja, započinje priča o crnogorskoj ustavnosti, dugoj preko 120 godina i koja je na izuzetan način faktografski i sa posebnom vještinom dokumentovana u Katalagu koji je izradio i objavio Državni arhiv Crne Gore.

Donošenje Ustava iz 1905. godine, koji je sadržao 222 člana, strukturiranih u petnaest cjelina/djelova, označilo je početak ustavne i parlamentarne vladavine u Crnoj Gori, uspostavljajući Narodnu skupštinu kao zakonodavno tijelo, definišući podjelu vlasti, uređujući prava građana, uz normiranje odnosa između monarha i vlade. Činom njegovog donošenja Crna Gora, sa izvjesnim zakašnjenjem, ušla je u krug evropskih zemalja koje su imale, za to vrijeme, savremenu ustavnu arhitekturu i ako je u praksi proces demokratizacije bio često praćen otporima. Tada se, po prvi put, u crnogorskoj tradicionalno patrijarhalnoj i hijerarhijskoj zajednici, uvodi ideja da vlast nije personalna, već institucionalna i da se ona ograničava zakonima/ustavom i odgovornošću pred narodnim predstavnicima - poslanicima.

Udruženje pravnika Crne Gore ima izuzetnu čast da bude suorganizator događaja u saradnji sa Državnim arhivom Crne Gore, jednako kao što smo u saradnji sa Pravnim fakultetom UCG, decembra 2025. godine, organizovali naučni skup povodom obilježavanja 120 godina crnogorske ustavnosti.

Zdanje Zetskog doma, ponovimo, više je od hrama kulture. U njemu je održana prva crnogorska Narodna skupština konstituisana 31. oktobra 1906. godine. Prvi predsjedavajući, najstariji po godinama, bio je pop Simo Radulović, a prvi izabrani predsjednik Skupštine vojvoda Šako Petrović. Prvi saziv crnogorskog parlamenta imao je 62 izabrana poslanika, odnosno ukupno 76, jer su 14 članova parlamenta bili poslanici po položaju – tzv. virilni poslanici.

U ovom zdanju su održane sve sjednice Skupštine u tri saziva, od Ustavotvorne skupštine iz 1905. godine pa sve do 1. decembra 1911. godine kada su skupštinska zasijedanja prenešena u novoizgrađeni Vladin dom, gdje su sjednice održavane zaključno sa 4. januarom 1916. godine.

Kasnije je samo jedna sjednica održana u zgradi nekadašne Zetske banovine 31. decembra 1946. godine kada je proglašen Ustav Narodne Republike Crne Gore. Od tada se sjednice crnogorskog zakonodavnog doma održavaju u novom administrativnom centru Crne Gore Titogradu (Podgorici).

Ove činjenice nalažu da buduće generacije crnogorskih parlamentaraca, prilikom izrade novog loga crnogorske Skupštine, uvaže činjenicu gdje je održana prva Ustavotvorna skupština i gdje je započeo i više od pola decenije trajao parlamentarni život u Crnoj Gori i na taj način isprave grešku u postojećoj vizuelnoj identifikaciji crnogorskog zakonodavnog doma.

Stoga, podsjećanje na riječi akademika Mijata Šukovića, autora knjige ,,Ustav Crne Gore za Knjaževinu Crnu Goru od 1905. – u svom vremenu“ (2005) koji je zapisao da: narod koji ne gaji stvaralački odnos prema tvorevinama svoje istorije, usmjeren je da ostane bez pozitivnog dejstva svoje tradicije“.

Nošeni porukom ove misli, dužni smo danas da ukažemo da samo narod koji pamti i čuva svoja najveća postignuća postaje nacija, a samo nacija koja traje izrasta u društvo, a samo ona društva koja njeguju kulturu i nauku postaju progresivna zajednica.

Zato poruka u prilog obilježavanja ova dva vrijedna jubileja: dužni smo biti narod koji pamti i čuva svoje korijene, nacija koja traje i potvrđuje svoj identitet. Obavezni smo graditi društvo koje njeguje kulturu i nauku da bi stvarali napredak i biti zajednica koja znanje spaja sa slobodom i odgovornošću da bi gradili bolju budućnost.

Najveću odgovornost za čuvanje istorijskog nasljeđa imaju državni arhivi, jer državni arhiv nije samo čuvar prošlosti – oni su temelj istorijskog pamćenja, svjedočanstvo državnog trajanja i zalog identiteta budućih generacija.

Stoga, sadržina ovog vrijednog Kataloga, za koji sam imao čast biti jedan od autora predgovora, koji je izradio Državni arhiv Crne Gore, nije samo retrospektiva dugo istorijskog ustavno-pravnog trajanja Crne Gore, kroz sedam ustavno pravnih tekstova, već putokaz daljeg državnog i društvenog kretanja.

U prilog duge tradicije cnogorskog ustavnog trajanja podsjetimo da se počeci normiranja pravila koji uređuju funkcionisanje vlasti u Crnoj Gori vezuju za period Duklje i Ljetopis popa Dukljanina, a kasnije, u podlovćenskoj Crnoj Gori, za prvi pisani akt koji ima elemente konstitucionalnosti – ,,Stegu“ iz 1796. godine.

Dalji proces donošenja najviših pravnih akata nastavlja se usvajanjem Zakonika obšćeg crnogorskog i brdskog (1798) i Opšteg zemaljskog zakonika (1855).

Poslije sticanja punog međunarodnog priznanja (1878) za dalji razvoj crnogorske ustavnosti, do usvajanja prvog crnogorskog Ustava (1905) vrijedno mjesto zauzima i Opšti imovinski zakonik (1888), koji u svom prvom dijelu sadrži odredbe koje imaju i ustavno-pravne karakteristike.

Na ovim temeljima današnja Crna Gora, počev od svog prvog ustavnog akta iz 1905. godine, pamti pet državnopravnih oblika koji su tvorili biće Crne Gore, od monarhije do republike, od unitarne države do članice socijalističke federacije, od članice državne zajednice do obnovljene suverene države. U tom periodu važilo je, uključujući danas aktuelni Ustav (2007), sedam ustavnih akata.

Stoga, danas kada sagledavamo ukupan kontekst crnogorske ustavnosti, trebamo sa više odgovornosti sagledavati ne samo našu bogatu istorijsko-pravnu baštinu već i buduće procese koji se odnose na ustavnopravni razvoj naše zajednice, koja teži da postane dio ujedinjene i prosvijećene zajednice evropskih naroda i država.

U tom pogledu večeras organizovana izložba, uz objavljivanje i prezentaciju predmetnog Kataloga, ne samo da je izuzetno vrijedan doprinos afirmaciji istorije ustavnosti u Crnoj Gori, već je prije svega državno i društveno odgovoran čin i u to ime još jednom čestitke izdavaču – Državnom arhivu Crne Gore.