Cijene prirodnog gasa u Evropi prelaze 100 eura

Cijene gasa na referentnoj evropskoj berzi prvi put nakon četiri godine premašile su 100 eura po megavat-satu, što je deset puta više nego u Sjedinjenim Američkim Državama (SAD).

Rast cijena gasa ne utiče samo na troškove grijanja već i na cijenu električne energije, prenosi SEEbiz.

Cijene prirodnog gasa u Evropi nijesu bile tako visoke još od decembra 2022. godine, kada se Stari kontinent oporavljao od energetske krize izazvane ruskom invazijom na Ukrajinu.

Trenutna cijena je tri puta veća nego u istom periodu prošle godine, s obzirom na to da je posljednjeg dana oktobra prošle godine iznosila 31 euro po megavat-satu i bila stabilna sve do američko-izraelskog napada na Iran krajem februara. Nakon toga se više nego udvostručila tokom prvih sedmica rata, ali je pala nakon potpisivanja sporazuma o prekidu vatre početkom aprila, piše ljubljanski Dnevnik.

Do kraja juna cijena je pala na oko 40 eura po megavat-satu, prije nego što je ponovo počela kontinuirano da raste, nakon što su splasnule nade u normalizaciju situacije u Persijskom zalivu.

Rast cijena dodatno je ubrzan krajem septembra i tokom oktobra, kada su skladišta gasa u Evropi na početku sezone grijanja još uvijek bila uglavnom nedovoljno popunjena.

Prema podacima Agencije EU za saradnju energetskih regulatora (ACER), skladišta gasa u Evropi bila su krajem oktobra popunjena 75 odsto, što je znatno ispod cilja od 90 odsto koji je Evropska komisija postavila za države članice.

Brisel očekuje da skladišta na kraju sezone grijanja, krajem marta, budu popunjena najmanje 30 odsto, pod pretpostavkom da će zima biti uobičajena i da neće biti dodatnih poremećaja u snabdijevanju. Time bi trebalo da se obezbijede dovoljne rezerve u slučaju nove krize u snabdijevanju.

Evropa se već gotovo sedam godina suočava sa velikim oscilacijama cijena i poremećajima u snabdijevanju usljed geopolitičkih događaja.

Početkom 2020. godine pandemija koronavirusa, uz brojna ograničenja kretanja i rada, dovela je do pada cijena na rekordno nizak nivo. Od tada su cijene u Evropi rasle zbog tenzija između Rusije i Ukrajine. Krajem februara 2022. godine poremećaji u snabdijevanju iz Rusije prerasli su u najtežu energetsku krizu u posljednjih nekoliko decenija. Cijene su dostigle vrhunac u avgustu 2022. godine, kada su premašile 300 eura po megavat-satu.

Prije 2020. godine cijene gasa, koji se tada uglavnom dopremao u Evropu gasovodima iz Rusije, tokom gotovo jedne decenije bile su znatno stabilnije i uglavnom niže, krećući se oko nešto više od 20 eura po megavat-satu.

Aktuelni rast cijena povezan je sa situacijom na Bliskom istoku. Nakon prekida uvoza gasa iz Rusije putem gasovoda, Evropa je naglo povećala uvoz tečnog prirodnog gasa (TNG), koji se doprema brodovima. Najveći dio dolazi iz SAD, ali raste i uvoz iz Katara.

Posljednjih godina nekoliko konzorcijuma evropskih energetskih kompanija potpisalo je dugoročne ugovore sa katarskom državnom gasnom kompanijom o isporuci TNG-a u ukupnoj količini većoj od 12 miliona tona godišnje.

To bi predstavljalo povećanje od oko 70 odsto u odnosu na prošlu godinu i više od desetine ukupnih količina TNG-a koje će Evropi biti potrebne u narednim godinama.

Katarski terminali za tečni prirodni gas i utovar brodova bili su direktna meta iranskih napada tokom ovog ljeta. Zbog toga bi snabdijevanje evropskih kupaca bilo ugroženo čak i kada bi Ormuski moreuz bio normalno prohodan.

Katar je u ugovore sa kupcima uveo klauzulu o višoj sili, što znači da može otkazati već dogovorene isporuke gasa bez obaveze plaćanja naknade. Najviše je pogođena Italija, koja trećinu svojih količina TNG-a dobija iz Katara.

Evropske države sada moraju da nadomjeste planirane isporuke iz Katara kupovinom gasa na tržištu po berzanskim cijenama, gdje se takmiče sa kupcima iz Azije.

U izvještajima o snabdijevanju Evrope gasom mediji najčešće ističu procenat popunjenosti skladišta. Prema podacima od 28. oktobra, skladišta su bila popunjena 75 odsto, uz značajne razlike među državama.

U Italiji su skladišta bila popunjena više od 90 odsto, a slična situacija bila je i u Francuskoj. U Njemačkoj je popunjenost bila manja od 62 odsto, dok je u Austriji, gdje i Slovenija skladišti svoj gas, iznosila 68 odsto.

Države članice EU obavezne su da, u skladu sa evropskim propisima, postignu popunjenost skladišta od 90 odsto u periodu između 1. oktobra i 1. decembra. Međutim, taj režim predviđa i određene olakšavajuće okolnosti.

Države mogu da odstupaju od cilja deset procentnih poena, pa čak i više ukoliko su ispunjeni određeni uslovi.

Međutim, za procjenu sigurnosti snabdijevanja važniji od birokratskih procedura u Briselu jesu podaci o stvarnoj ponudi i potrošnji gasa na evropskom tržištu. Potrošnja gasa u Evropi smanjena je nešto više od petine tokom posljednjih pet godina.

Glavni razlog su visoke cijene, zbog kojih je industrija, koja u proizvodnji koristi velike količine prirodnog gasa, postala manje konkurentna u odnosu na proizvođače na svjetskim tržištima. Iako je dio smanjenja potrošnje rezultat efikasnijeg korišćenja gasa, najveći dio posljedica je zatvaranja industrijskih postrojenja.

Smanjene su i stvarne potrebe za skladištenjem gasa tokom godine, jer je povećanje potražnje tokom sezone grijanja manje nego ranije. U odnosu na trenutnu potrošnju gasa u Evropi, količina gasa u skladištima približno odgovara dugogodišnjem prosjeku.

Evropa sezonu grijanja započinje sa zalihama gasa koje odgovaraju približno četvrtini godišnje potrošnje. Taj nivo je već dostignut, iako su skladišta trenutno popunjena 75 odsto.

Cijena gasa ne utiče samo na troškove grijanja već i na cijene drugih proizvoda i usluga za čiju je proizvodnju potreban gas. Najvažniji primjer je električna energija.

Njena cijena u Evropi direktno zavisi od cijena gasa na evropskom tržištu, a ne u drugim djelovima svijeta, gdje je on znatno jeftiniji. Cijene gasa utiču na ukupni nivo cijena električne energije zbog načina na koji se one formiraju na veleprodajnim berzama električne energije.