Kompanija iz Izraela i Srbija planiraju proizvodnju dronova koji "jure i biraju cilj"

"To vas prati, juri i bira cilj" - tim riječima je predsjednik Srbije Aleksandar Vučić opisao dronove koji bi u toj državi trebalo da se proizvode sa izraelskom kompanijom Elbit System.

Vučić je i otkrio najviše detalja, navodeći da će Srbija dijeliti po pola vlasništvo u kompaniji, koja bi, po njegovim riječima, trebalo da počne sa radom u septembru, piše Radio Slobodna Evropa.

Međutim, firma u kojoj je Elbit suvlasnik i koja je registrovana za proizvodnju naoružanja još nije registrovana, pokazuju javno dostupni podaci privrednog registra.

Zbog istrage o koruptivnim radnjama, NATO je prošle godine privremeno zaustavio nabavke Elbitove tehnologije, dok bi partner Izraelcima u Srbiji trebalo da bude krovna državna kompanija srpske namjenske industrije Jugoimport-SDPR.

Iz ove firme nisu odgovorili na pitanja Radija Slobodna Evropa (RSE) o početku proizvodnje izraelskih dronova i detaljima najavljene saradnje.

Na upit o sporazumu sa srpskom namjenskom industrijom, nije odgovorila ni firma Elbit Systems.

Komentar nisu dobili ni iz NATO-a.

Elbitov dolazak u Srbiju kao dio izraelske vojne strategije

Prema podacima Stokholmskog međunarodnog instituta za istraživanje mira (SIPRI), kompanija Elbit Systems nalazi se na 25. mjestu liste 100 najvećih svjetskih proizvođača oružja na svijetu.

Kobi Majkl sa Instituta za studije nacionalne bezbjednosti u Tel Avivu, smatra je da je izmještanje dijela proizvodnje Elbita u Srbiju dio šire strategije, ne samo ove kompanije već i izraelskih odbrambenih snaga.

- To jeste posao, ali nije samo posao. To je svojevrsna rezervna pozicija koju Izrael gradi za slučaj da tokom rata (protiv terorističkog Hamasa, prim. red.) dođe do problema sa kontinuiranim snabdjevanjem - rekao je Majkl za "Uvid" RSE.

Da je riječ o građenju pozicije koja omogućava Elbitu pouzdano snabdjevanje kupaca smatra i analitičar međunarodnih odnosa Mirko Dautović.

On ističe da je riječ o privatnoj firmi koja usko sarađuje sa državom Izrael, a već sada ima proizvodne kapacitete u Evropi, SAD, Kanadi, Indiji.

- U nekim zemljama, recimo Elbitove fabrike u Velikoj Britaniji bile su izložene napadima aktivista koji se protive ratu u Gazi i pitanje je dana kada će u tim zapadnim demokratijama doći na vlast partije koje neće imati razumijevanje za Izrael i koje bi potencijalno mogle da ograniče izraelske investicije - navodi Dautović za RSE.

Dodaje da su na drugoj strani države poput Srbije koje širom otvaraju vrata za inostrane investicije, pa i one koje su praćene kontroverzama, poput ulaganja Elbita.

U julu 2025, a prema navodima kompanije Elbit, NATO je protiv njih pokrenuo internu istragu i privremeno ih suspendovao iz učešća na novim tenderima.

Kompanija je saopštila da NATO nije naveo razloge istrage, dok su evropski istraživački portali objavili da su nabavke od Elbita suspendovane zbog sumnje na korupciju.

NATO suspenzija izraelskog giganta

NATO agencija za nabavke je u julu 2025. Elbit i dvije njene podružnice stavila pod internu istragu i privremeno ih suspendovala iz učešća na novim tenderima, navodi se u izvještaju koji je Elbit podnio američkoj Komisiji za hartije od vrijednosti i koji je dostupan na sajtu te komisije.

Prema navodima Elbita, suspenzija je određena do marta 2026.

Iz NATO agencije za nabavke NSPA, do objavljivanja teksta nisu odgovorili na pitanja RSE da li je suspenzija ukinuta i šta je istragom utvrđeno.

Ministarstvo odbrane Srbije nije odgovorilo na pitanja Radija Slobodna Evropa gdje će se i za koje namjene izraelski dronovi proizvoditi, na osnovu kog sporazuma će zajednička kompanija biti osnovana, niti šta sporazum podrazumijeva kada je riječ o finansiranju proizvodnje.

Najviše detalja javnosti je predočio Aleksandar Vučić.

Kako je dronove opisao Vučić?

"To nešto ulazi kroz prozor u kuću, to vas prati, juri i bira cilj."

Tako je Aleksandar Vučić u junu na vojnom poligonu Pasuljanske livade, 200 km južno od Beograda, opisao izraelski borbeni dron "LANIUS X", najavljujući da će njegova proizvodnja u Srbiji početi "za nekoliko dana".

Dva mjeseca kasnije, dao je novi rok.

"Za oko 20 dana", rekao je Vučić 19. avgusta i dodao da je riječ o nekim od "najmodernijih dronova u svijetu" koji će vrijedeti oko 30.000 eura po komadu i predstavljati "ozbiljnu silu".

LANIUS -X, takozvani dron samoubica, čiju je proizvodnju u Srbiji najavio Vučić, predstavlja dio nove generacije autonomnih borbenih sistema iz ponude izraelske kompanije.

Šta su LANIUS-X dronovi?

Služi za izviđanje i napad, a Elbit Systems ga na svom sajtu opisuje kao "visoko manevarski sistem municije baziran na dronu".

Sistem koristi senzore, autonomnu navigaciju i algoritme za prepoznavanje okruženja, a može da nosi smrtonosni ili nesmrtonosni teret.

Namijenjen je prvenstveno za urbane borbene operacije, posebno za situacije u kojima vojnici moraju da pretražuju zgrade, tunele i zatvorene prostore.

Dok Elbit Systems navodi da svako dejstvo drona zahtijeva potvrdu operatera, pojedine organizacije za ljudska prava upozoravaju da ovakvi sistemi otvaraju pitanje granice između ljudske odluke i automatizacije upotrebe sile.

Međunarodna koalicija više od 300 nevladinih organizacija iz preko 70 zemalja "Stop Killer Robots" se tim povodom 2023. obratila Stalnom savjetu Organizacije američkih država (OAS), izražavajući zabrinutost zbog proizvodnje dronova za koje tvrde da nije jasno kako razlikuju borca i civila, aktivne borce od onih koji više ne učestvuju u borbama, civile sa invaliditetom od onih koji neposredno učestvuju u neprijateljstvima.

- Autonomno oružje nas ne "vidi" kao ljudska bića. Umjesto toga, mašina nas registruje kao skup tačaka podataka. Ako se te informacije podudaraju sa profilom mete ili odgovaraju njegovim karakteristikama, sistem naoružanja će primijeniti silu - rekla je dr Ketrin Konoli, predstavnica kampanje "Stop Killer Robots".

Na navode Elbita da dron odluku o ubijanju ne donosi samostalno i da postoji ljudska potvrda prije upotrebe smrtonosne sile, predstavnici ove organizacije su istakli da i sistemi sa ljudskim odobrenjem mogu da predstavljaju problem ako algoritmi utiču na to koga će operater vidjeti kao metu ili prijetnju.

Šta se (ne) zna o fabrici dronova?

Priča o proizvodnji ovih dronova u Srbiji počela je još u aprilu, kada je Vučić govorio o osnivanju zajedničke firme sa izraelskim partnerom.

- Radićemo to zajedno, biće pola-pola, 50-50, i imaćemo najbolje dronove u ovom dijelu svijeta - rekao je tada predsjednik Srbije.

Prema podacima Agencije za privredne registre (APR) i same kompanije, državni Jugoimport SDPR, koji bi trebalo da bude partner kompanije Elbit Systems, tokom 2025. i 2026. godine značajno je povećavao kapital, dok se istovremeno zaduživao na domaćem tržištu.

Od 2025. Vlada Srbije je kroz nekoliko odluka povećala osnivački kapital SDPR-a za oko 100 miliona eura, dok se kroz emisiju obveznica SDPR u avgustu 2026. zadužio više od 180 miliona eura.

Ova finansijska kretanja vremenski se poklapaju sa planovima SDPR-a za širenje proizvodnih kapaciteta i najavama zajedničke fabrike borbenih dronova sa izraelskim Elbitom, ali iz javno dostupnih dokumenata za sada nije moguće utvrditi da li su sredstva iz dokapitalizacije ili obveznica namijenjena tom projektu.

Predsjednik Srbije je 19. avgusta najavio da će se dronovi proizvoditi na području beogradske opštine Čukarica, ali nije precizirao o kojim je pogonima riječ.

Na teritoriji ove opštine postoji nekoliko bivših vojno-industrijskih pogona koji su ili privatizovani, ili ih je Ministarstvo odbrane ranije oglašavalo za prodaju kao nepokretnosti koje nisu neophodne za funkcionisanje Vojske Srbije.

Na ovoj opštini nalazi se i Vojnotehnički institut, naučno-istraživačka ustanova Ministarstva odbrane koja se bavi istraživanjem, projektovanjem i razvojem naoružanja i vojne opreme i odbrambenih tehnologija.

Iz ove vojne ustanove nisu odgovorili za RSE da li će institut biti mjesto na kojem će se proizvoditi izraelski dronovi.

Analitičar Mirko Dautović kaže za RSE da i pored netransparentnosti planirane investicije, Srbija u kojoj su do sada dominirala ulaganja u niskokvalifikovani rad, ovim dobija značajnu investiciju u visoke tehnologije.

- To može da povuče druge investitore koji mogu da pomisle "Aha, to se sad razvija u Srbiji zašto ne bismo i mi". Drugo, ti Elbitovi dronovi donosiće novac i potencijalno jačanje vazdušnih snaga Srbije. Čitav svijet se naoružava, a dronovi i balistički projektili postaju sve važniji dio naoružanja - zaključuje Dautović.

Šta se zna o kompaniji Elbit Systems?

Elbit Systems je najveća izraelska privatna odbrambena kompanija, sa sjedištem u Haifi, na sjeveru Izraela, prihodima od gotovo sedam milijardi dolara godišnje i portfoliom koji obuhvata dronove, autonomne sisteme i preciznu municiju.

Kompanija je jedan od najvažnijih izvoznika izraelske vojne tehnologije, ali i predmet međunarodnih kritika zbog upotrebe njenih sistema u izraelskim vojnim operacijama u Gazi.

Prema podacima iz posljednjeg finansijskog izvještaja objavljenog na kompanijskom sajtu, samo u drugom kvartalu 2026. godine Elbit je prijavio prihod od 2,29 milijardi dolara, što je 16 odsto više nego u istom periodu 2025. godine.

- Od početka rata i eskalacije sukoba na Bliskom istoku, kompanija Elbit Systems bilježi kontinuirani značajan rast potražnje za svojim proizvodima - navodi se u izvještaju kompanije, uz ocjenu da je očekivan nastavak povećanja porudžbina.

Prema podacima iz izvještaja, Elbit više od 30 odsto prihoda ostvaruje od izraelske vojske dok su zemlje evropskog kontinenta drugi najveći uvoznik njihovog oružja.

Na trećem mjestu su SAD.

Sa kim Elbit sarađuje u Evropi i na Balkanu?

Elbit Systems ima široku poslovnu mrežu u Evropi, uključujući podružnice i proizvodne kapacitete u više zemalja, među kojima su Njemačka, Velika Britanija i Rumunija.

U Rumuniji, prema podacima same kompanije, ima sedam proizvodnih objekata, uključujući i pogon za bespilotne sisteme.

Najvažniji novi proizvodni program je Watchkeeper X, taktički bespilotni sistem za izviđanje i nadzor.

Rumunija je u decembru 2022. sa Elbitom potpisala okvirni sporazum vrijedan oko 410 miliona dolara, za sedam sistema Watchkeeper X tokom pet godina, a novi pogon za proizvodnju, testiranje i održavanje ovih sistema otvoren je u aprilu 2026. u Kitili kod Bukurešta.

U aprilu 2025. albanska državna kompanija KAYO za vojnu industriju i Elbit Systems potpisali su sporazum o obnovi vazduhoplovne akademije u Vlori, dok je u septembru Vlada Albanije odobrila okvirni sporazum sa izraelskim Ministarstvom odbrane o saradnji u oblasti odbrambenih kapaciteta.

Prva proizvodnja novog borbenog drona u Evropi

Srbija trenutno razvija i proizvodi više domaćih bespilotnih sistema.

Dronovi "Komarac" u više varijanti, "Vrabac" i "Osica" razvijeni su u Vojnotehničkom institutu (VTI), u saradnji sa domaćom odbrambenom industrijom.

S druge strane, prema javno dostupnim podacima kompanije, dron LANIUS-X za koji predsjednik Srbije tvrdi da će se proizvoditi u Srbiji, do sada je bio vezan za Elbitove izraelske kapacitete, odnosno nema podataka o vangraničnoj proizvodnji.

Prema podacima Stokholmskog međunarodnog instituta za istraživanje mira, Srbija je od 2022. do 2024, osim drona LANIUS-X nabavila od Izraela i napredne artiljerijske sisteme PULS, besposadne borbene dronove Hermes 900, lutajuću municiju SkyStriker i radar kratkog dometa RPS-42.

Kako je RSE ranije pisao, samo tokom 2024. Ministarstvo trgovine izdalo je dvije dozvole za uvoz vojne opreme kompanije Elbit vrijedne više od 700.000 dolara.

Za potrebe Ministarstva odbrane tu opremu je uvezla firma Romax-trade koja je, prema ranijem istraživanju RSE, bila dobavljač i zvučnog topa, odnosno LRAD uređaja za MUP Srbije.

U avgustu 2025. izraelski mediji prenijeli su da je Srbija sa Elbitom sklopila ugovor za nabavku sofisticiranog naoružanja i vojne opreme vredan 1,64 milijardi dolara.

Vlasti u Beogradu to nisu ni potvrdile, ni demantovale.

Ministarstva odbrane Srbije i Izraela potpisali su 29. aprila ove godine sporazum o razmeni i uzajamnoj zaštiti tajnih podataka u oblasti odbrane.

Sporazum, koji je prema navodima srpskih zvaničnika inicirala izraelska strana, stupio je na snagu prije nego što su o njegovoj ratifikaciji glasali poslanici Skupštine Srbije.

Na zahtjev Vlade Srbije, skupštinski Odbor za odbranu dao je 29. aprila saglasnost za privremenu primenu do zvaničnog stupanja na snagu.

To je po zakonu moguće ukoliko Vlada kao razlog navede da je neophodna hitnost primjene.

Na pitanja predstavnika opozicije zbog čega se insistira na hitnim procedurama, predstavnik Ministarstva odbrane Marko Jovanović rekao je na sjednici Odbora da će primjena sporazuma omogućiti što ranije stupanje na snagu ugovora o "opremanju naoružanjem i unapređenju operativnih sposobnosti Vojske Srbije".

Nije odgovorio na pitanje da li to ima veze sa najavljenom fabrikom dronova.

Paralelno sa uvozom, značajno je uvećan i izvoz srpskog naoružanja u Izrael.

Prema podacima izraelskog lista Harec, izvoz oružja iz Srbije u Izrael povećan je gotovo 40 puta u posljednje dve godine, sa tri na 113 miliona eura.

Kobi Majkl sa Instituta za studije nacionalne bezbjednosti u Tel Avivu smatra da je uvoz oružja iz Srbije doprinio da veze između Jerusalima i Beograda budu čvršće nego ikad.

- Srbija je veoma bliska Izraelu i pomogla je Izraelu tokom teških dana rata. Postoji sve dublja saradnja između dvije bezbjednosne odnosno odbrambene industrije - navodi Majkl.

Analitičar Mirko Dautović, tu saradnju vidi kao dio aktuelne srpske spoljne politike.

- Srbija nema problema da sarađuje sa bilo kim, što se najbolje vidi na primjeru odnosa prema Ukrajini i Rusiji. Srbija šalje predstavnika na sahranu ajatolaha Alija Hamneija, a istovremeno potpisuje ovakve sporazume sa Izraelom. Dakle, Srbija će nastaviti da igra svoju oportunu igru dokle god je Srpska napredna stranka na vlasti a vjerovatno i nakon toga - ocjenjuje Dautović.

Srbija je, nakon instrukcija predsjednika Aleksandra Vučića, krajem juna 2025. obustavila izvoz naoružanja, u jeku tadašnjeg izraelsko-iranskog sukoba i učestalih optužbi iz Moskve da preko posrednika izvozi municiju u Ukrajinu.

Međutim, po informacijama koje su potvrđene za RSE iz dvije državne fabrike oružja, od februara 2026. izvoz u inostranstvo je ponovo pokrenut.

Od tada do kraja juna RSE je identifikovao najmanje 15 letova teretnih aviona na relaciji Izrael-Srbija-Izrael.

Iz Beograda su ti avioni slijetali na vojni aerodrom Nevatim, nedaleko od Berševe.

Ova vazduhoplovna baza je više puta od početka sukoba na Bliskom istoku bila na meti napada izraelskih protivnika.

Precizni podaci o tome šta je od naoružanja i vojne opreme i u kojim količinama Srbija izvozila u Izrael i druge države nisu javno dostupni.

Dozvole za izvoz oružja izdaje Ministarstvo za unutrašnju i spoljnu trgovinu.

To ministarstvo, međutim, proteklih godina na svom sajtu ne objavljuje godišnje izvještaje o izdatim dozvolama.