Nakon Vučića, šta za Milorada Dodika znači nova vlast u Beogradu?
Milorad Dodik stajao je rame uz rame s Aleksandrom Vučićem u izbornom štabu Srpske napredne stranke (SNS) u Beogradu, gdje je prije dvije noći došao kako bi pružio podršku dugogodišnjem političkom savezniku nakon zatvaranja biračkih mjesta.
To nije bio prvi takav nastup. Tokom više od decenije vlasti Vučićeve stranke u Srbiji, njih dvojica gradili su bliske političke odnose, javno se podržavali i često isticali međusobno prijateljstvo.
Česte posjete na relaciji Beograd–Banjaluka, uzajamne pohvale i zajednički ekonomski projekti obilježili su njihove odnose.
Dio političkih poteza i projekata, međutim, izazivao je sporove i kritike zbog mogućih posljedica po Bosnu i Hercegovinu, uključujući pitanja državne imovine i nadležnosti njenih institucija.
Političke promjene u Srbiji zato otvaraju pitanje budućnosti tog savezništva. Hoće li nova vlast nastaviti dosadašnju politiku podrške Dodiku i održati bliske odnose s vlastima Republike Srpske ili će pokušati drugačije da postavi odnose s Bosnom i Hercegovinom?
Iz Studentske liste za Radio Slobodna Evropa nijesu konkretno odgovorili na ova pitanja.
Naveli su da su njihovi stavovi o odnosu prema Republici Srpskoj odranije jasni, ističući da se zalažu za dobrobit naroda u Republici Srpskoj i očuvanje Dejtonskog sporazuma. Sagovornici Radija Slobodna Evropa ocjenjuju da bi promjena vlasti u Srbiji mogla oslabiti dosadašnji model političkih odnosa Beograda i Banjaluke, uticati na Dodikov politički položaj i otvoriti prostor za preispitivanje političkih i poslovnih veza koje su godinama povezivale dva centra moći.
Bez Vučićeve podrške Dodiku će biti mnogo teže
Urednik magazina Buka Aleksandar Trifunović za RSE ističe da promjena vlasti u Srbiji neće dovesti u pitanje odnose Beograda i Republike Srpske, ali bi mogla značajno otežati političko djelovanje Milorada Dodika.
Prema njegovim riječima, najveća snaga koju je Dodik imao posljednjih godina nije proizlazila samo iz njegove pozicije u Republici Srpskoj već i iz podrške koju je uživao u Beogradu.
– Ključni momenat je da je saradnja Vučića i Dodika bila prije svega personalna. Ta vrsta odnosa sada se prekida. Njihov lični odnos može opstati u nekom obliku, ali nova vlast neće imati razlog da Dodika tretira na način na koji ga je tretirao Vučić – rekao je Trifunović.
Dodaje da bi se nakon uspostavljanja nove vlasti u Srbiji moglo dogoditi da ona podržava Republiku Srpsku, ali ne i Dodika, odnosno da bude otvorenija prema drugim političkim opcijama.
Predsjednik Centra za regionalizam Aleksandar Popov za RSE ističe da će jedno od ključnih pitanja nakon promjene vlasti u Srbiji biti odnos prema Dodiku, ali i prema Bosni i Hercegovini u cjelini.
– Srbija je u proteklim godinama formalno priznavala suverenitet i teritorijalni integritet Bosne i Hercegovine, ali smo u praksi često imali podršku politikama koje su vodile ka destabilizaciji zemlje. Dosadašnji režim podržavao je Dodikove politike, uključujući i one koje su imale separatistički karakter – kaže Popov za Radio Slobodna Evropa.
On smatra da će nova vlast, ukoliko želi da nastavi evropski put Srbije, morati više pažnje da posveti stabilizaciji odnosa sa susjedima.
– Ne vjerujem da će nova vlast odustati od Republike Srpske ili od specijalnih veza predviđenih Dejtonskim sporazumom. Međutim, pitanje je da li će nastaviti bezrezervnu podršku Dodiku. Najbolje bi bilo da naprave jasnu političku distancu, jer je Dodik danas toliko opterećen političkim kontroverzama da može kompromitovati svakoga ko želi graditi ozbiljne odnose u regionu i prema Evropskoj uniji – smatra Popov.
Može li lustracija u Srbiji dovesti i do Dodika?
Najave nove vlasti u Srbiji da će prioriteti biti lustracija, borba protiv korupcije i jačanje institucija nameću i pitanje da li bi se pod lupom srbijanskih istražnih organa mogli naći politički i poslovni odnosi građeni tokom višegodišnje saradnje Aleksandra Vučića i Milorada Dodika.
– Ukoliko nova vlast uspije da pravosudne institucije oslobodi političkog uticaja i omogući im da rade svoj posao, onda će one pratiti tragove tamo gdje postoje osnove za istrage.
Godinama su se u javnosti pojavljivale informacije o različitim Dodikovim poslovima i investicijama u Srbiji, od nekretnina do drugih ekonomskih poduhvata, i to svakako može postati predmet interesovanja nadležnih organa – kaže Aleksandar Popov za RSE.
Slično razmišlja i urednik magazina Buka Aleksandar Trifunović, koji očekuje da bi najavljena lustracija mogla otvoriti pitanja veza između vrha nekadašnje vlasti u Srbiji i političkih struktura u Republici Srpskoj.
– Dodik će u velikoj mjeri biti posmatran kao dio sistema koji je godinama funkcionisao uz SNS. Ako dođe do ozbiljnog preispitivanja rada bivše vlasti, logično je očekivati da budu otvorena i pitanja brojnih poslovnih i političkih veza koje su uspostavljene između Srbije i Republike Srpske. Pominjani su različiti poslovi, nekretninski projekti i drugi aranžmani za koje javnost nikada nije dobila potpune odgovore – rekao je Trifunović.
Studenti očekuju više saradnje Beograda i Sarajeva
Među okupljenima ispred Skupštine Srbije, gdje je proslavljana pobjeda Studentske liste, bili su i studenti iz Bosne i Hercegovine koji su tokom prethodne dvije godine podržavali protestni pokret u Srbiji.
Ivan Bojanić, student arhitekture u Banjaluci, očekuje da bi političke promjene mogle uticati i na odnose Srbije s Bosnom i Hercegovinom.
– Očekujemo da će se mnogi politički faktori u Republici Srpskoj i Bosni i Hercegovini drugačije postaviti prema Srbiji i da će biti spremniji na saradnju nego što je to bio slučaj do sada. Nadamo se i da će se ljudi osloboditi autoritarizma i slobodnije izražavati svoju političku volju – rekao je Bojanić za Radio Slobodna Evropa.
Aleksandar Pavlić, student Fakulteta političkih nauka u Banjaluci, očekuje da će nova vlast u Srbiji imati drugačiji odnos prema vlastima u Republici Srpskoj, koje su, kako navodi, tokom prethodne dvije godine osporavale studentski pokret.
– Želio bih da Studentska lista pošalje jasnu poruku da nije zaboravila kako su se vlasti u Republici Srpskoj odnosile prema studentima i da će to pozitivno uticati na razvoj demokratije i slabljenje autoritarnih obrazaca u društvu – rekao je Pavlić.
Tokom kampanje, vlasti Republike Srpske, na čelu sa Dodikovim Savezom nezavisnih socijaldemokrata, osporavale su Studentsku listu, a pokušaj njihovog okupljanja u Banjaluci bio je zabranjen.
Dodik je nakon objavljivanja izbornih rezultata poručio da je spreman na saradnju s novom vlašću u Srbiji.
Hoće li biti revizije zajedničkih projekata Srbije i Republike Srpske?
Iza političkog saveza Vučića i Dodika ostalo je nekoliko projekata vrijednih stotine miliona eura.
Među najznačajnijima je projekat hidroelektrane Buk Bijela na Drini, procijenjen na oko 489 miliona konvertibilnih maraka (250 miliona eura), koji su Srbija i Republika Srpska predstavljale kao jedan od najvećih zajedničkih energetskih poduhvata u regionu.
Projekat su od početka pratili sporovi između vlasti Republike Srpske i institucija Bosne i Hercegovine, koje su osporavale pravo entiteta da samostalno raspolaže hidroenergetskim potencijalom bez odluka na nivou države. Slične polemike izazvao je i projekat aerodroma u Trebinju, čiju je vrijednost zvanični Beograd procjenjivao na više od 205 miliona konvertibilnih maraka (105 miliona eura).
Iako je godinama najavljivan kao jedna od najvećih investicija Srbije u Bosni i Hercegovini, gradnja nije počela.
Među projektima se izdvaja i autoput Bijeljina–Rača.
Za ovu saobraćajnicu Srbija je obezbijedila oko 57 miliona konvertibilnih maraka (30 miliona eura), predstavljajući je kao ključnu vezu između Republike Srpske i Srbije. Uprkos tome, projekat ni nakon nekoliko godina nije završen.
Ekonomista Admir Čavalić za RSE ističe da bi se upravo energetski i infrastrukturni projekti mogli naći pod lupom nove vlasti u Beogradu.
– Vrlo vjerovatno će doći do revizije određenih sporazuma i ugovora. Posebno su interesantni pojedini energetski projekti, gdje dio ugovora nije bio javno dostupan, skrivan po ladicama, kao i poslovi koji su godinama izazivali pitanja o transparentnosti i stvarnim koristima za građane – kaže Čavalić.
On smatra i da bi promjena vlasti u Srbiji mogla otvoriti prostor za snažnije ekonomsko povezivanje Sarajeva i Beograda.
Prema podacima vlasti Republike Srpske, od 2017. do 2025. godine ovom entitetu Bosne i Hercegovine iz Srbije je doznačeno blizu 227,4 miliona konvertibilnih maraka (oko 116 miliona eura).
Novac je bio namijenjen za škole, vrtiće, zdravstvene ustanove, sportske objekte, puteve, vodovodnu i kanalizacionu infrastrukturu, ali i direktnu budžetsku podršku pojedinim lokalnim zajednicama.
Nasljeđe partnerstva Vučića i Dodika
Vlasti koje su predvodili Dodik u Republici Srpskoj i Vučić u Srbiji održavale su zajedničke sjednice vlada, organizovale proslave državnih praznika i ostvarivale političku koordinaciju u vezi s gotovo svim važnijim pitanjima u regionu.
Kritičari su takvu saradnju dovodili u vezu s politikom „srpskog sveta“, koju su u Sarajevu i dijelu međunarodne zajednice tumačili kao pokušaj širenja političkog uticaja Beograda izvan granica Srbije.
Iako je zvanični Beograd deklarativno podržavao teritorijalni integritet Bosne i Hercegovine, Vučićeva vlast godinama je pružala političku podršku Dodiku ili prećutkivala poteze vlasti Republike Srpske koje su domaći i strani zvaničnici ocjenjivali kao udar na državne institucije i prijetnju secesijom.
Istovremeno, pojedini zajednički projekti Srbije i Republike Srpske predstavljani su kao dokaz specijalnih veza, dok su protivnici takve politike upozoravali da su neki od njih prevazilazili okvire ekonomske saradnje i zadirali u nadležnosti države Bosne i Hercegovine.