Ovogodišnja Nobelova nagrada za hemiju dodijeljena je trojici naučnika - Japancu Susumuu Kitagavi, Britancu Ričardu Robsonu i Jordancu Omaru Jagiju - za razvoj revolucionarne klase supstanci poznatih kao metal-organski okviri (MOF – Metal-Organic Frameworks).
Njihov izum, objavljeno je u srijedu u Stokholmu, otvorio je sasvim nove puteve u hemiji i pružio mogućnost stvaranja materijala koji mogu rješavati neke od najvećih izazova savremenog svijeta, od klimatskih promjena do nestašice vode.
- Metal-organski okviri imaju ogroman potencijal, donoseći hemiji neviđene mogućnosti za kreiranje materijala s potpuno novim funkcijama - izjavio je prof. Hajner Linke, predsjedavajući Nobelovog komiteta za hemiju.
Nobelov komitet je pohvalio laureate jer su razvili molekularne konstrukcije s velikim šupljinama kroz koje mogu prolaziti gasovi i druge hemikalije. Te strukture, objašnjeno je, mogu se koristiti za izvlačenje vode iz pustinjskog vazduha, hvatanje ugljen-dioksida, skladištenje otrovnih gasova ili ubrzavanje hemijskih reakcija.
Nagrada, koja uključuje i novčani iznos od 11 miliona švedskih kruna (oko milion dolara), dodijeljena je trojici istraživača čije je dugogodišnje eksperimentalno i teorijsko istraživanje promijenilo način na koji nauka razumije strukturu i potencijal materijala.
<h2>Od drvenih modela do materijala budućnosti</h2>
Priča o Nobelovoj nagradi za hemiju 2025. počinje gotovo slučajno, još 1974. godine u Australiji, kada je Ričard Robson, tada mladi profesor na Univerzitetu u Melburnu, pripremao nastavni materijal za studente hemije.&nbsp;
Dok je izrađivao drvene modele molekula, shvatio je da raspored "rupa" – mjesta gdje se spajaju atomi – zapravo sadrži sve informacije o obliku molekula. Taj jednostavan uvid inspirisao ga je da razmisli: šta ako bi umjesto atoma povezao cijele molekule i tako stvorio nove vrste materijala?
Godinama kasnije, Robson je uspio izvesti taj eksperiment kombinirajući jone bakra i složene organske molekule. Rezultat je bio prvi materijal sa uređenom kristalnom strukturom punom šupljina – poput dijamanta, ali s praznim prostorima koji omogućavaju prolazak drugih supstanci. Njegov rad iz 1989. godine u "Journal of the American Chemical Society" postavio je temelje onome što će kasnije postati MOF tehnologija.
<h2>Japanski naučnik koji je vjerovao u "korisnost beskorisnog"</h2>
Drugu ključnu kariku u ovoj priči čini Susumu Kitagava, profesor hemije u Japanu, koji je uvijek slijedio načelo da i ono što izgleda beskorisno može postati izuzetno važno. Devedesetih godina, Kitagava je počeo istraživati porozne molekularne strukture i 1997. godine stvorio je prvi stabilni metal-organski okvir s otvorenim kanalima koji su mogli apsorbirati i oslobađati gasove poput metana, azota i kiseonika, a da se struktura pritom ne uruši.
Uprkos početnom skepticizmu naučne zajednice - jer su već postojali slični materijali, tzv. zeoliti - Kitagava je ustrajao. Uvidio je da su MOF-ovi fleksibilniji i raznovrsniji, jer se mogu graditi od mnogih kombinacija metala i organskih molekula. Godine 1998. objasnio je svoju viziju u članku koji je postao temelj daljeg razvoja MOF-a: Materijali koji "dišu", mijenjaju oblik i mogu se prilagođavati različitim hemijskim okruženjima.
<h2>Od jordanske siromašne sobe do najprestižnije svjetske nagrade</h2>
Treći laureat, Omar Jagi, imao je potpuno drugačiji put. Odrastao je u siromašnom domaćinstvu u Amanu, bez struje i vode, ali ga je knjiga o molekulima koju je slučajno pronašao u školskoj biblioteci zauvijek fascinirala. Sa 15 godina otišao je u Sjedinjene Države, gdje je kasnije počeo karijeru koja će promijeniti hemiju.
Na državnom univerzitetu u Arizoni (Arizona State University), početkom devedesetih, Jagi je pokušavao razviti novi, kontrolisani način spajanja molekula – "kao Lego kockice". Uspio je 1995. godine kada je stvorio prve dvodimenzionalne mreže od metala i organskih jedinjenja. Dvije godine kasnije, u časopisu Nature, objavio je termin "metal–organic framework", kojim je označio novu klasu materijala sa uređenim šupljinama sposobnim za apsorpciju drugih molekula.
Njegov najpoznatiji materijal, MOF-5, predstavljen 1999. godine, bio je čudo hemijske arhitekture: Stabilan, prozračan i izuzetno "prostran". Samo nekoliko grama tog materijala ima unutrašnju površinu veličine fudbalskog igrališta, što znači da može apsorbovati nevjerovatne količine gasova, uključujući ugljen-dioksid i vodonik.
<h2>Materijali koji hvataju vodu iz zraka i ugljen-dioksid iz fabrika</h2>
Omar Jagi i njegov tim nastavili su istraživanja i 2002, te 2003. godine stvorili čitavu porodicu MOF materijala s različitim svojstvima. Neki su mogli skladištiti metan, dok su drugi apsorbirali vodenu paru iz pustinjskog vazduha.
Njegov tim izveo je spektakularan eksperiment u pustinji Arizone: Tokom noći, MOF materijal je "uhvatio" vodenu paru iz vazduha, a ujutro, kada bi se materijal zagrijao na suncu, oslobađala se čista voda - pravi izvor pitke vode u sušnim područjima.
Danas, zahvaljujući istraživanjima trojice laureata, razvijeni su MOF-ovi koji mogu:
⦁ izdvajati CO₂ iz zraka i dimnih gasova,
⦁ filtrirati otrovne supstance i industrijske zagađivače,
⦁ usporavati sazrijevanje voća hvatanjem etilenskog gasa,
⦁ pohranjivati energiju u obliku vodonika,
⦁ apsorbirati štetne PFAS spojeve iz vode,
⦁ katalizirati hemijske reakcije, pa čak i
⦁ djelovati kao nosači ljekova u ljudskom tijelu.
<h2>Materijal 21. vijeka</h2>
Naučnici vjeruju da bi metal-organski okviri mogli postati "materijal 21. vijeka", baš kao što su plastika i silicijum obilježili prethodno doba. Kompanije širom svijeta već ulažu u masovnu proizvodnju MOF materijala, jer oni nude mogućnost da se istovremeno rješavaju problemi klimatskih promjena, energetike i zagađenja.
U obrazloženju odluke, Nobelov komitet je istakao da su Kitagava, Robson i Jagi "otvorili nove horizonte za hemiju". Njihov rad omogućio je naučnicima širom svijeta da dizajniraju desetine hiljada različitih MOF-ova, čime su, kako se navodi u testamentu Alfreda Nobela, "donijeli najveću korist čovječanstvu".

Portal ETV

original

viewImage

baseImage

610x380

500x500

400x240

400x203

thumbnail

Nobel za hemiju ide naučnicima koji su "uhvatili vodu iz vazduha": Revolucija koja će promijeniti svijet

Univerzitet Crne Gore od naredne akademske godine obogaćuje svoju nastavnu ponudu novim, akreditovanim studijskim programom Hemija, koji se realizuje u saradnji Prirodno-matematičkog i Metalurško-tehnološkog fakulteta.
Gostujući u emisiji E uživo na Televiziji E, rukovodilac studijskog programa prof. dr Željko Jaćimović potvrdio je da je program akreditovan, te da je dobijena i licenca za njegovu realizaciju:
- Došli smo do ovog trenutka da je studijski program akreditovan. Mogu vam reći i ekskluzivno da smo prije par dana dobili licencu, tako da smo potpuno spremni za upis prve godine studenata i jako se radujemo tome - &nbsp;rekao je Jaćimović.
Prema njegovim riječima, osnivanje studijskog programa Hemija predstavlja ispunjenje dugogodišnje težnje akademske zajednice:
- Već dvadeset godina postoji želja profesora da se izučavanje prirodnih nauka na Univerzitetu Crne Gore kompletira. Do sada su studenti na Prirodno-matematičkom fakultetu mogli studirati fiziku, matematiku i biologiju, samo je nedostajala hemija - kazao je Jaćimović.
Kako je objasnio, inicijativa za pokretanje studijskog programa potekla je iz Ministarstva prosvjete i nauke, kao odgovor na potrebe tržišta rada i obrazovnog sistema:
- Inicijativa je potekla iz Ministarstva prosvjete i nauke, kako je to reklo tržište rada, zbog potrebe edukacije i školovanja nastavnika i profesora hemije. Ministarstvo je, uz veliku podršku Univerziteta Crne Gore, pokrenulo inicijativu da se kompletira izučavanje jedne važne fundamentalne nauke, kao što je hemija - navodi Jačimović.
Studijski program Hemija biće realizovan kroz dva modula – pedagoški i istraživački. Jaćimović ističe da se moduli razdvajaju na trećoj godini studija:
- Ta dva modula se razdvajaju na trećoj godini – svi studenti će slušati osnovne hemijske discipline, a studenti pedagoškog modula imaće dodatne predmete kao što su metodika, didaktika, školski ogledi i eksperimenti - objašnjava profesor.
Kada je riječ o tehničkoj i infrastrukturnoj podršci, Univerzitet Crne Gore, kako kaže, već posjeduje potrebne kapacitete i kontinuirano ulaže u opremanje laboratorija:
- Pripremili smo laboratorije; program se realizuje uz podršku Metalurško-tehnološkog fakulteta, gdje je već stacioniran dio nastave iz hemije. Profesori sa oba fakulteta edukuju studente i drugih jedinica Univerziteta, poput Medicinskog i Farmaceutskog fakulteta. Univerzitet u posljednje vrijeme značajno ulaže u opremanje i renoviranje laboratorija, tako da se nadam da ćemo u naredne dvije godine zatvoriti kompletan laboratorijski prostor neophodan za sticanje osnovnih laboratorijskih vještina - zaključio je Jaćimović.
Uvođenjem ovog programa Univerzitet Crne Gore odgovara na potrebe obrazovnog sistema i tržišta rada, ali i dodatno jača naučnoistraživačku djelatnost u oblasti hemije.
<div class="embed-block"><div><div style="left: 0; width: 100%; height: 0; position: relative; padding-bottom: 56.25%;"><iframe src="https://cdn.iframe.ly/api/iframe?url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DxqKJmSRLSLM&key=87ca3314a9fa775b5c3a7726100694b0" style="top: 0; left: 0; width: 100%; height: 100%; position: absolute; border: 0;" allowfullscreen scrolling="no" allow="accelerometer *; clipboard-write *; encrypted-media *; gyroscope *; picture-in-picture *; web-share *;"></iframe></div></div></div>
&nbsp;

Jaćimović: Spremni smo za upis prve godine studenata na studijskom programu Hemija

Ministarstvo prosvjete, nauke i inovacija (MPNI) izdalo je dopunu licence Prirodno-matematičkom fakultetu Univerziteta Crne Gore kojom se odobrava realizacija nastave na osnovnom akademskom studijskom programu Hemija, u trajanju od tri godine.
Licenca se, kako su kazali iz MPNI, odnosi na upis do 20 studenata godišnje.
Iz tog resora su rekli da je potreba za ovim programom potvrđena analizama potreba tržišta rada, pa se obrazovni sistem već godinama suočava sa nedostatkom profesora hemije.
- Program pruža teorijska i praktična znanja neophodna za rad u osnovnim i srednjim školama (kao nastavnici hemije), ali i za angažman u istraživačkim laboratorijama i laboratorijama za kontrolu kvaliteta i zagađivača u životnoj sredini kao i u državnoj upravi - pojašnjava se u saopštenju.
Ciljevi programa, kako se navodi, uključuju razvoj istraživačkih projekata i saradnju sa nacionalnom i međunarodnom naučnom zajednicom, dok će nastava biti organizovana prema visokim standardima kvaliteta, uz redovne interne i eksterne evaluacije.
- Ishodi učenja su prilagođeni potrebama tržišta rada, omogućavajući studentima primjenu stečenih znanja u praksi - rekli su iz MPNI.

Licenciran akademski studijski program Hemija

Kreme za tuširanje i parfemi (različitih mirisa) kompanije Tesori d'Oriente, koji su mogu naći i na rafovima u Crnoj Gori, označeni su kao nebezbjedni.
Rapex sistem za brzu razmjenu informacija o nebezbjednim proizvodima koji su stavljeni na jedinstveno tržište EU izdao je upozorenje o neispravnosti nekoliko proizvoda poznatog kozmetičkog brenda.
Kako se navodi, razlog povlačenja proizvoda je hemijski rizik, jer, prema listi sastojaka, proizvodi sadrže 2-(4-terc-butilbenzil) propionaldehid (BMHCA), koji je zabranjen u kozmetičkim proizvodima.
BMHCA može štetiti reproduktivnom sistemu, može ugroziti zdravlje nerođenog djeteta, kao i izazvati senzibilizaciju kože, navodi se.
Inače, spisak problematičnih proizvoda je duži, a na njemu se nalaze čak i pojedini proizvodi poznatih brendova, poput Nivee.
Osim kozmetičkih proizvoda, <a href="https://ec.europa.eu/safety-gate-alerts/screen/search?resetSearch=true">na spisku</a> se nalaze i određene dječje igračke, automobili i drugi predmeti.

1250x600

1084x550

Tesori d'Oriente kreme za tuširanje i parfemi nebezbjedni, sadrže zabranjeni sastojak

Društvena mreža Iks (X) za sedam dana će pustiti u javnost svoj novi algoritam, uključujući i programski kod koji odlučuje o preporukama objava i oglasa, objavio je vlasnik kompanije Ilon Mask danas na svojoj platformi.
Mask je pojasnio kako će se proces odvijati: "Ovo će se ponavljati svake četiri sedmice, s opsežnim bilješkama za razvojne programere, kako bi vam pomoglo da razumijete šta se promijenilo."
Iako milijarder nije otkrio konkretne razloge za taj potez, odluka o otvaranju algoritma dolazi u vrijeme pojačanih sukoba kompanije s regulatornim tijelima zbog sadržaja koji se prikazuje korisnicima.
Posebno su evropski regulatori pojačali nadzor nad Iksom, fokusirajući se na probleme dezinformacija, neadekvatne moderacije sadržaja i nedostatka transparentnosti.
Francuske su vlasti još u julu prošle godine zatražile od kompanije da podijeli svoj algoritam u sklopu istrage o navodima o pristranosti i manipulaciji. Iks je tada odbio udovoljiti zahtjevu, uz optužbe da je istraga politički motivisana.

Mask: Objavićemo novi algoritam Iksa

Vaterpolisti Srbije su nakon boljeg izvođenja penala slavili protiv Holandije na otvaranju Evropskog prvenstva u Beogradskoj areni. Selekcija Srbije je odigrala neriješeno 13:13 (5:4, 3:2, 2:3, 3:4) protiv Holandije, iako je bila veliki favorit. U penal seriji je bilo 5:3 za Srbiju, koja je uzela dva boda, a Holanđani su osvojili jedan.
Srbiju je VAR spasio poraza, pošto je Ten Rile pogodio, ali je ipak isteklo vrijeme prije nego što je ušla u gol.
Najzaslužniji za pobjedu bio je Dušan Mandić koji je postigao šest golova i plus je pogodio u petercima.
Srbi naredni meč igraju u ponedjeljak od 20.30 protiv Španije koja deklasirala Izrael (28:3).
GRUPA A: Crna Gora 3, Mađarska 3, Malta 0, Francuska 0
GRUPA B: Slovenija, Grčka, Hratska, Gruzija
GRUPA C: Španija 3, Srbija 2, Holandija 1, Izrael 0
GRUPA D: Turska, Rumunija, Italija, Slovačka
GRUPNA FAZA RASPORED I REZULTATI:
Grupa A:
Subota 10. januar:
15:15h Francuska – Mađarska 7:15
18:00h Malta –Crna Gora 12:21
Ponedjeljak 12. januar:
12:45h Malta – Francuska
15:15h Mađarska - Crna Gora
Srijeda 14. januar:
12:45h Malta – Mađarska
18:00h Francuska – Crna Gora
Grupa B:
Nedjelja 11. januar:
18:00h Slovenija – Hrvatska
20:30h Grčka – Gruzija
Utorak 13. januar:
12:45h Gruzija – Hrvatska
15:15h Slovenija – Grčka
Četvrtak 15. januar:
18:00h Slovenija - Gruzija
20:30h Grčka - Hrvatska
Grupa C:
Subota 10. januar:
12:45h Izrael – Španija3:28
20:30h Holandija – Srbija 16:18 nakon peteraca
Ponedjeljak 12. januar:
18:00h Holandija - Izrael
20:30h Španija – Srbija
Srijeda 14. januar:
15:15h Holandija - Španija
20:30h Izrael - Srbija
Grupa D:
Nedjelja 11. januar:
12:45h Turska – Italija
15:15h Rumunija – Slovačka
Utorak 13. januar:
18:00h Slovačka - Italija
20:30h Rumunija – Turska
Četvrtak 15. januar:
12:45h Turska – Slovačka
15:15h Rumunija – Italija
GLAVNA RUNDA, RASPORED I REZULTATI:
GRUPA E: 1A, 2A, 3B, 1C, 2C, 3C
GRUPA F: 1B, 2B, 3B, 1D, 2D, 3D
Petak 16. januar:
15:30h 3A- 1C
18:00h 1A – 3C
20:30h 2A – 2C
Subota 17. januar:
15:30h 3B – 1D
18:00h 1D – 3B
20:30h 2B – 2D
Nedjelja 18. januar:
15:30h 3A – 2C
18:00h 2A – 3C
20:30h 1A – 1C
Ponedjeljak 19. januar:
15:30h 3B – 2D
18:00h 2B – 3D
20:30h 1B – 1D
Utorak 20. januar:
15:30h 3C – 3A
18:00h 2C – 1A
20:30h 1C – 2A
Srijeda 21. januar:
15:30h 3D – 3B
18:00h 2D – 1B
20:30h 1D – 2B
ZA PLASMAN OD 5. DO 12. MJESTA:
Četvrtak 22. januar:
12:45h 6E – 6F
15:15h 5E – 5F
18:00h 4E – 4F
20:30h 3E – 3F
POLUFINALA:
Petak 23. januar:
17:00h 1E – 2F
20:30h 1F – 2E
ZA MEDALJE:
Nedjelja 25. januar:
Za bronzu u 17h
Finale u 20:30h

Srbija tek nakon peteraca savladala Holandiju

Nakon što je venecuelska opoziciona čelnica i dobitnica Nobelove nagrade za mir Marija Korina Mačado sugerisala da bi svoju nagradu za 2025. godinu mogla dati američkom predsjedniku Donaldu Trampu, stigao je jasan odgovor iz Norveškog Nobelovog instituta – takav prenos nije moguć.
Mačado je ovu ideju iznijela kao znak zahvalnosti za ulogu Sjedinjenih Američkih Država u hapšenjju bivšeg venecuelskog predsjednika Nikolasa Madura, nakon američke vojne operacije.
Norveški Nobelov institut saopštio je da se Nobelova nagrada za mir ne može prenijeti, podijeliti niti opozvati. Pozivajući se na statute, institut je naglasio da su odluke o dodjeli nagrade konačne i trajne i da odbori koji dodjeljuju nagrade ne komentarišu postupke ili izjave laureata nakon što prime priznanje.
- Jednom kada se Nobelova nagrada objavi, ne može se opozvati, podijeliti ili prenijeti drugima- navodi se u saopštenju Norveškog nobelovog komiteta i Nobelovog instituta. „Odluka je konačna i vrijedi zauvijek.“
Mačado je tokom gostovanja u emisiji kod Šona Hanitija na Fox Newsu objasnila da bi dodjela nagrade Trampu bila čin zahvalnosti venecuelskog naroda za uklanjanje Madura i da bi željela „podijeliti nagradu s njim“. Tramp je izjavio da bi mu bila čast da je prihvati ako mu je Mačado ponudi na njihovom planiranom sastanku u Vašingtonu naredne sedmice.
Međutim, institut je jasno naglasio da to nije moguće prema pravilima Nobelove fondacije, jer nagrada ostaje isključivo u vlasništvu laureata koji ju je dobio.

Norveški Nobelov institut odbacio prijedlog venecuelske opozicionarke da prenese nagradu Trampu

Američka vojska izvela je više vazdušnih udara u Siriji, ciljajući militantnu grupu Islamska država.
Opsežni udari izvedeni su oko 12.30 časova po istočnom vremenu u SAD-u, saopštila je Centralna komanda Sjedinjenih Američkih Država.
U saopštenju se navodi: "Ovi udari dio su operacije ‘Hawkeye Strike’, koja je pokrenuta i najavljena 19. decembra 2025. godine po nalogu predsjednika Trampa, kao direktan odgovor na smrtonosni napad ISIS-a na američke i sirijske snage u Palmiri, u Siriji, 13. decembra 2025. godine.
- Taj napad iz zasjede, koji je izveo terorista ISIS-a, rezultirao je tragičnom pogibijom dva američka vojnika i jednog američkog civilnog prevodioca- ali u saopštenju nije navedeno da li je u udarima bilo poginulih.
Dodaje se: "Naša poruka ostaje snažna – ako povrijedite naše borce, pronaći ćemo vas i ubiti bilo gdje u svijetu, bez obzira na to koliko se trudili da izbjegnete pravdu."

Tag: hemija