Dodik se već prilagođava Srbiji bez Vučića: Za pobjednike izbora pripremio je minu koju neće lako zaobići
Prioritet Studentske liste (SL) jeste rješavanje unutrašnjeg haosa koji je ostavio Aleksandar Vučić, ali regionalne teme neće moći da marginalizuju. Dušan Spasojević tumači u Jutarnjem: „Nećemo slušati nacionalizam iz Beograda kao od Aleksandra Vučića, ali to ne znači da bi Srbija priznala Kosovo ili da nije zainteresovana za položaj građana srpske nacionalnosti u Republici Srpskoj“.
Crna Gora je na putu ka EU, a Sjeverna Makedonija je terra prohibita: čak joj je i Srpska pravoslavna crkva (SPC) 2022. godine dodijelila autokefalnost. Kosovo ostaje nedodirljivo, a Republika Srpska (RS) osjetljivo mjesto srpske nacionalne politike. Garašaninovo Načertanije iz 1844. godine svjedoči o tome koliko dugo Bosna zauzima mjesto u projekcijama srpske državne politike, s pogledom preko Drine.
Nova vlada deklarativno će podržavati Dejtonski sporazum. Međutim, u programu SL-a stoji: „Čuvaćemo ustavni položaj i utvrđene nadležnosti RS, uključujući njeno pravo veta u okviru zajedničkih institucija, kao i njenu pokretnu i nepokretnu imovinu“. Ustavni sud BiH, međutim, utvrdio je da je država titular državne imovine bivše Socijalističke Republike BiH i da njeno uređenje pripada državnom parlamentu. Banja Luka prisvaja tu imovinu, a Milorad Dodik gorljivi je protivnik svake promjene takvog stava.
Nova vlast nasljeđuje i Deklaraciju o zaštiti nacionalnih i političkih prava i zajedničkoj budućnosti srpskog naroda, usvojenu na Svesrpskom saboru u junu 2024. godine, uz blagoslov patrijarha Porfirija. Odstupanje od tog dokumenta imalo bi političku cijenu.
Sarajevo s nepovjerenjem gleda na posebne odnose Beograda i Banje Luke, iako ih Dejtonski ustav dopušta, pod uslovom poštovanja suvereniteta i teritorijalnog integriteta BiH. SL je u programu najavio da će „u skladu sa Sporazumom o specijalnim i paralelnim odnosima Republike Srbije i RS“ pojačati saradnju i veze. Nosilac SL-a Ilija Srdanović za Klix.ba kaže: „Mi zaista već imamo posebne odnose s Republikom Srpskom, koje želimo i dalje da proširujemo (...) ali u civilizovanom maniru“. Na pitanje hoće li partner biti Dodik i RS ili BiH kao država, Srdanović odgovara: „Svakako da ćemo imati nastavak partnerskog odnosa i s jednim i s drugim entitetom“. BiH nema, kao da su entiteti međunarodnopravni subjekti.
Nova vlast može, i treba, da promijeni dosadašnji model u kojem se institucionalna saradnja ispreplitala s ličnim i stranačkim vezama Dodika i Vučića. To je patrimonijalna logika, prema Maksu Veberu: javna vlast postaje lični politički resurs, a obaveze su vezane za osobu i nestaju zajedno s njom. Riječ je o odnosu nalik kumstvu, koje je antropolog Judžin Hamel opisao kao fiktivno srodstvo koje ličnu lojalnost pretvara u obavezu. Novi mehanizam trebalo bi da se približi Veberovom legalno-racionalnom modelu: saradnji po pravilima i preko institucija. Ali ključne institucije u RS-u i dalje su pod Dodikovom kontrolom. Iako nije smio da se kandiduje, njegov Savez nezavisnih socijaldemokrata (SNSD) i saveznici zadržali su poluge vlasti. Dodik ostaje sagovornik čak i kada nije za stolom.
Otvoreni sukob nove vlade s Banjom Lukom, odnosno Dodikom, mogao bi da izazove pukotine u heterogenoj skupštinskoj većini, naročito na desnom krilu, i otpor u SPC-u. Optužba za „napuštanje Srpske“ postaje sredstvo pritiska u Dodikovim rukama. Pokušao bi da Beogradu nametne izbor između podrške njemu i optužbe za izdaju Srba u BiH.
To bi moglo da ugrozi temeljni cilj nove vlasti — demontažu toksičnog modela Vučićeve vladavine. Nacionalno pitanje već je umjelo da potisne demokratsko: Jasna Dragović-Soso u knjizi Saviours of the Nation analizira kako je dio srpske intelektualne opozicije osamdesetih godina prihvatanjem nacionalističkog programa oslabio sopstvenu demokratsku alternativu. Vučić i njegovi naprednjaci spremno bi se predstavili kao branioci srpstva. A to djeluje zato što nacionalno pitanje u Srbiji nije samo politika već i identitet. Beogradski politikolog Filip Ejdus pokazao je na primjeru Kosova da su neke teritorije za Srbiju „ontički prostori“ — djelovi kolektivnog sopstva za čiji je kontinuitet država spremna da rizikuje čak i materijalne interese. RS nije Kosovo, ali Dodikova formula da su Srbi s obje strane Drine jedan narod pripada istoj logici.
„Republika Srpska i Srbija nastavljaju dalje zajedno. Najbliže i u najboljim odnosima. U saradnji i podršci po svim pitanjima — regionalnim i međunarodnim, na svakom forumu i u svakoj instituciji“, poručio je Dodik u čestitki. Srdanović dva dana kasnije govori veoma sličnim rječnikom. Dodiku je promjena vlasti u Beogradu razlog za prilagođavanje, a ne za povlačenje. Ima i druge pokrovitelje: u septembru je, jedanaesti put od početka rata u Ukrajini, bio kod Putina, a Vašington mu je prošle godine ukinuo sankcije. Nova vlast će, po svemu sudeći, mijenjati kanale, prelazeći s ličnih na institucionalne. Ali mjesto Bosne u srpskoj državnoj misli ostaje tamo gdje je i bilo. Još od Garašanina.