Rat na Bliskom istoku mijenja mapu turizma – šansa ili rizik za Crnu Goru, Albaniju i Hrvatsku?

Samo u prvih 48 sati od izbijanja rata na Bliskom istoku 28. februara u ovom regionu otkazano je više od 5.000 letova, pokazuju podaci platforme FlightAware.

Tako je došlo do jednog od najvećih poremećaja globalnog vazdušnog saobraćaja od pandemije COVID-19.

Nakon početka konflikta, velike aviokompanije suspendovale su letove ka Bliskom istoku, dok su države poput Irana, Izraela, Iraka i Katara u potpunosti zatvorile svoj vazdušni prostor.

U nedjeljama koje su uslijedile, veliki dio vazdušnog prostora Bliskog istoka ostao je zatvoren ili pod strogim ograničenjima.

Nove okolnosti mijenjaju globalni, ali i evropski turizam.

U jadransko-jonskom regionu Hrvatska i Albanija su u najboljoj poziciji da profitiraju od ovih promjena, Crna Gora ostaje nestabilna, dok je Grčka najizloženija padu povjerenja i rastu troškova.

Ovo za Radio Slobodna Evropa (RSE) kaže Wadim Strielkowski, direktor i profesor Poslovne škole u Pragu (Prague Business School).

Objašnjava, međutim, da ti benefiti neće doći sami od sebe, već zahtijevaju adekvatan odgovor nacionalnih vlada kako bi se istovremeno ublažili rizici po lokalni turizam i privukli novi turisti.

Rat na Bliskom istoku i globalni turizam

Svjetska turistička organizacija (UN Tourism) navodi da je Bliski istok tokom 2024. godine bio turistički najuspješniji region u odnosu na period prije pandemije, sa oko 95 miliona međunarodnih dolazaka.

Taj region učestvuje sa oko pet odsto u globalnim međunarodnim dolascima i 14 odsto u međunarodnom tranzitnom aviosaobraćaju, podaci su Svjetskog savjeta za putovanja i turizam (WTTC).

Podaci EUROCONTROL-a pokazuju da je učestalost letova u Evropi nakon početka rata ostala stabilna, uz izuzetak saobraćaja između Evrope i Bliskog istoka, gdje je zabilježen pad od 52 odsto u odnosu na isti period prethodne godine.

Istovremeno, više od polovine turista na Bliskom istoku dolazi iz Evrope.

Profesor Strielkowski kaže da rat na Bliskom istoku ne dovodi do potpunog kolapsa evropskih putovanja, već preraspodjele turističke tražnje.

- Turisti se udaljavaju od destinacija koje se percipiraju kao bliže zoni sukoba i okreću se alternativama koje djeluju bezbjednije i operativno jednostavnije – objašnjava on. 

Jadransko-jonski region kao alternativa

Zemlje jadransko-jonskog regiona Hrvatska, Crna Gora i Albanija nude obalni ljetnji turizam koji može postati alternativa izloženijim destinacijama istočnog Mediterana – kaže za RSE profesor Strielkowski.

- Grčka ima složeniju poziciju: ostaje snažna turistička destinacija, ali se često mentalno svrstava u istočni Mediteran, te istovremeno može privlačiti i gubiti dio turista – navodi profesor. 

Ovi dobici, međutim, neće doći automatski, već zavise od cenovne politike, saobraćajne dostupnosti i institucionalnog odgovora u ovim zemljama.

Dodaje i da sukob na Bliskom istoku podiže cijene goriva i prevoza, stvarajući drugi šok koji pogađa i turiste i turistička preduzeća. Ovo se najviše osjeti u Grčkoj i Crnoj Gori koje dosta zavise od avio-saobraćaja, dok je Hrvatska najotpornija jer veliki dio turista dolazi drumskim putem iz centralne Evrope.

Iz Ministarstva turizma i sporta Hrvatske za RSE kažu da rat na Bliskom istoku za sada ne utiče značajno na turističke tokove prema toj zemlji, ali da je primjetno usporavanje rezervacija.

Iz Hrvatske turističke zajednice objašnjavaju da 80 odsto turista u Hrvatsku dolazi iz evropskih zemalja, a najviše iz Njemačke, Slovenije i Austrije, koje su dobro povezane sa hrvatskim destinacijama i drumskim i vazdušnim putem.

S druge strane, Crna Gora je, prema mišljenju profesora Strielkowskog, u najosjetljivijoj poziciji. Ona može profitirati, ali je takođe ranjivija na cijene aviokarata, neizvjesnost rezervacija i nagle promjene u percepciji rizika.

Ranko Jovović, predsjednik Odbora turizma i ugostiteljstva Privredne komore Crne Gore, kaže da Crna Gora u ovoj geopolitičkoj krizi ima prednost kao stabilna i bezbjedna destinacija, ali da često kasni sa reakcijom.

- Možemo biti alternativa, ali samo ako imamo spremne promotivne kampanje, adekvatnu avio-dostupnost i konkurentnu ponudu. U suprotnom, taj potencijal će preuzeti druge destinacije koje će biti operativno efikasnije – navodi Jovović. 

Prema Nacionalnoj turističkoj organizaciji Crne Gore, rast cijena goriva već utiče na troškove u turizmu, pre svega kroz poskupljenje aviogoriva, transporta i energetski zavisnih usluga. Međutim, ističu da je to dio šireg globalnog trenda i da se ne odnosi isključivo na Crnu Goru.

Profesor Strielkowski smatra da bi Albanija mogla biti najveći dobitnik u regionu, zahvaljujući imidžu povoljne destinacije i brzom turističkom rastu, ali da je izazov uskladiti taj rast sa ulaganjima u infrastrukturu i kvalitet usluga.

Grčka ostaje najjača turistička ekonomija u grupi, ocenjuje naš sagovornik, ali je i najdirektnije izložena trenutnom šoku, jer je turisti češće povezuju sa istočnim Mediteranom i posebno je osjetljiva na rast troškova avio i ostrvskog prevoza.

Profesor upozorava da vlade ne bi trebalo da krizu na Bliskom istoku posmatraju samo kao marketinšku priliku, već i da rade na diverzifikaciji saobraćaja i kontroli troškova.

Hrvatska bi trebalo da jača drumski i železnički priliv iz centralne Evrope, Crna Gora i Albanija aerodrome i regionalno povezivanje, a Grčka da se više osloni na kontinentalne i bliže ostrvske destinacije.

U sve četiri zemlje, dodaje on, važno je izbeći nove poreze i takse tokom turističke sezone.

Ove promjene otvaraju prostor za razvoj alternativnih oblika turizma i smanjenje pritiska na ljetnje obale, posebno u Hrvatskoj i Crnoj Gori.

Takođe, vlade bi trebalo da podrže mala i srednja preduzeća u turizmu, koja prva osjećaju posljedice kriza.

Iz Ministarstva turizma i sporta Hrvatske navode da je Vlada krajem marta usvojila paket mjera od gotovo 450 miliona eura kojim su obezbijeđene priuštive cijene energenata i stabilnost za građane i preduzetnike, pa samim tim i za cijeli turistički sektor.

- Kada govorimo o najintenzivnijem dijelu turističke godine, o ljetnjim mjesecima, vjerujemo da će ove godine biti još izraženija važnost last minute ponude, te se hrvatski turistički sektor priprema i za taj segment kako bi našim gostima ponudio povoljne paket aranžmane – kažu iz Ministarstva. 

Iz Ministarstava turizma Grčke, Albanije i Crne Gore nisu odgovorili na upite o uticaju iranskog rata na njihove turističke sisteme.

Rat na Bliskom istoku počeo je 28. februara, nakon što su Sjedinjene Američke Države i Izrael pokrenuli zajedničku vojnu operaciju protiv ciljeva u Iranu.

Teheran je odgovorio napadima raketama i dronovima na arapske zemlje u tom regionu, kao i na brodove koji prolaze kroz Hormuški moreuz.