Srbija i EU poslije 25. oktobra: Preokret ili ponovni zastoj?

Evropska komisija najavila je da će 28. oktobra predstaviti okvirne mape puta za naredne korake u procesima pristupanja Ukrajine, Crne Gore, Moldavije i Albanije EU. Srbija ne samo da nije na tom spisku, nego od decembra 2021. godine nije otvorila nijedan novi klaster u pregovorima o pristupanju EU.

Profesor na Univerzitetu u Gracu i direktor Centra za studije Jugoistočne Evrope Florijan Biber za Dojče vele kaže da Srbija nije među državama za koje Evropska komisija priprema mape puta „prije svega zbog neizvesnosti u vezi s predstojećim izborima“.

- Takođe, mislim da su vlasti Srbije izazvale priličan šok organizovanjem sahrane Ratka Mladića u septembru, a jedan od razloga (usporavanja evrointegracija Srbije) je i to što u ovom trenutku ne postoji jasno opredjeljenje srpske strane za evropske integracije. Mislim da je to ključni razlog zbog kojeg Evropska komisija zauzima stav da sačeka i prati razvoj situacije, posebno imajući u vidu predstojeće izbore - rekao je Biber.

Usporavanje - posljedica politike Srbije i EU

Osnivač nevladine organizacije Forum za etničke odnose Dušan Janjić kaže da su uzrok usporavanja evropskih integracija Srbije - i politika EU i politika Srbije.

- Kada kažem politika Srbije, mislim na politiku od početka razgovora o članstvu u EU do sada, sa izuzetkom kratkog perioda od tri, četiri godine poslije 5. oktobra - kazao je Janjić.

On skreće pažnju i da se politika EU više puta promijenila.

- Na primjeru Hrvatske vidimo da se prešlo na pregovaranje po poglavljima, a ranije se primalo grupno (kao 2004. godine, kada je u EU primljeno deset država). Primalo se i ubrzano i to iz političko-strateških razloga, kao što pokazuju primjeri Rumunije i Bugarske. Očigledno je da je EU u žestokoj krizi i da to dugo traje - istakao je Janjić.

Dodaje da je sve to povezano i sa pitanjima ekonomije i energetike.

- Takođe i sa sve većim socijalnim i političkim problemima, kao što je skretanje udesno, pa i sve više ka neonacizmu. To skretanje udesno je prisutno i u Srbiji, a problem je nesposobnost političkog odgovora na krize - ocijenio je Janjić.

I Biber vjeruje da odgovornost za usporavanje evropskih integracija Srbije „nije isključivo na srpskoj strani“.

- Ipak, jasno je i da vlada Aleksandra Vučića nikada nije bila istinski zainteresovana za evropske integracije. Mislim da je EU ranije trebalo da prozre taj blef. Naravno, činjenica da ni ostale zemlje Zapadnog Balkana nisu ostvarile ozbiljniji napredak, sve do posljednjih nekoliko godina, takođe je narušila kredibilitet EU u regionu - stava je Biber.

Dva postizborna scenarija

Ulazak Srbije u EU nije u fokusu predizborne kampanje glavnih favorita na izborima - Studentske liste i Liste Aleksandar Vučić - Ujedinjena Srbija. Evropska komesarka za proširenje Marta Kos poručila je da će se poslije izbora 25. oktobra vidjeti koliko je nova vlada zaista spremna da sprovede neophodne reforme.

Na pitanje šta se poslije izbora može očekivati kada je riječ o odnosima Srbije i EU, Biber procjenjuje da će to „u potpunosti zavisiti od ishoda izbora“.

- U slučaju da bude formirana nova vlada koju će predvoditi Studentska lista, najprije će, naravno, biti potrebno određeno vrijeme da se ti odnosi uspostave i da se dve strane upoznaju. Jasno je da Studentska lista neće davati prioritet evropskim integracijama. Ukoliko bi se posvetili sprovođenju reformi koje obećavaju, to bi poboljšalo izglede za unaprjeđenje odnosa sa EU - kazao je Biber.

Biber dodaje da će važno pitanje biti i koliko su prioriteti EU, barem kada je riječ o vladavini prava i demokratiji, „podudarni sa prioritetima Studentske liste“.

U slučaju da Studentska lista ne pobijedi na izborima, izvjesno je, dodaje Biber, da bi „postojao znatno veći rizik od nestabilnosti i neizvjesnosti“.

- Ukoliko na izborima ne bi bilo jasne pobjede Studentske liste, to bi moglo da dovede ili do pojačane represije Vučićeve vlasti ili do političke neizvjesnosti, što bi vjerovatno dodatno potisnulo reforme (neophodne za ulazak Srbije u EU) u drugi plan - smatra on.

Studentska lista i Rusija

Studenti u svom programu ne pominju ulazak Srbije u EU, ali su početkom oktobra objavili da nisu za uvođenje sankcija Rusiji.

Biber ocjenjuje da je u saopštenju trebalo napraviti razliku između sankcija koje pogađaju sve građane i onih koje su ciljane.

- Mislim da je većina sankcija koje su EU i druge zemlje uvele Rusiji ciljana, tako da je sasvim legitimno da ih bilo koja zemlja uvede, bez posljedica po obične građane. To (saopštenje studenata) mi više djeluje kao gest upućen nacionalistički orijentisanom dijelu političkog spektra - smatra on.

Naglašava da mu nije jasno zbog čega su se studenti na to odlučili jer je, kako kaže, jasno da većina pristalica Studentske liste podržava bliže odnose sa EU.

Vjeruje da će poslije izbora „biti mnogo više onoga što im je (studentima i EU) zajedničko nego onoga što ih razdvaja“. Dodaje da će razlike vjerovatno biti izraženije kada je riječ o dijalogu o Kosovu nego kada je riječ o sankcijama protiv Rusije.

Dušan Janjić misli da je odluka studenata da, barem za sada, ne insistiraju na ulasku u EU odnosno na ispunjavanju svih uslova za to (pa i na uvođenju sankcija Rusiji), pragmatična i da je načelo kojeg se drže - uzmi od svakog po malo - „najefikasniji način da se dobije što više glasova“.

- Njihov program ima populizma, ali vrlo pragmatičnog i ja mislim - pobjedničkog - navodi Janjić.

Jedina izborna lista u čijem je fokusu članstvo Srbije u EU je opoziciona Evropska Srbija, koja je saopštila da ima program prema kojem bi Srbija mogla da postane članica Unije do 2030. godine. Ni Dušan Janjić ni Florijan Biber ne vjeruju da je tako nešto realno.

Najveći izazov - odnosi s Kosovom

Najveći izazov, kaže Biber, ukoliko bi došlo do promjene vlasti i demokratizacije Srbije, bili bi odnosi sa Kosovom.

- Da bi Srbija postala članica EU, morala bi da pronađe način da uspostavi stabilnije i dugoročnije odnose sa Kosovom. To bi EU otvorilo mogućnost da primi Srbiju u članstvo, a da ne postoji rizik da Kosovo zauvijek ostane izvan Unije - istakao je Biber.

On objašnjava da bi to podrazumijevalo dogovor da pet država članica EU koje nisu priznale Kosovo to učine, i da se jasno definišu spoljne granice EU.

- To će vjerovatno biti veoma teško ostvarivo u Srbiji, barem u kratkom roku. Za to su neophodni ozbiljna javna rasprava u Srbiji i kritičko preispitivanje nacionalističkog diskursa koji odbacuje nezavisnost Kosova i ne prihvata bilo kakav oblik normalizacije odnosa. Do takve promjene ne može doći preko noći. Ona mora biti dio šireg društvenog dijaloga, za koji vjerujem da bi mogao da počne nakon pada režima Aleksandra Vučića - zaključio je Biber.