U ‘’zagrljaju nacije’’: Crna Gora po šablonu identitetskog rascjepa urušava povjerenje građana u demokratiju

Situacija u kojoj živimo, a živimo u izuzetno podijeljenom društvu, po pitanju identiteta, politike ili političke pripadnosti, pokazala je potrebu da izmjestimo priču o identitetskim politikama iz dnevnog konteksta u jedan akademski okvir, kazao je istoričar dr Srđa Pavlović u uvodnim riječima na otvaranju međunarodne konferencije “Efekti identitetskih politika na male zajedice i države u Jugoistočnoj Evropi” koja je održana danas u prostorijama Fakulteta za crnogorski jezik i književnost na Cetinju. 

Uz FCJK, organizatori konferencije su Dukljanska akademija nauka i umjetnosti i Crnogorski PEN centar. Povod za organizaciju konferencije bilo je i predstavljanje drugog izdanja knjige Špira Kulišića “O etnogenezi Crnogoraca” u izdanju DANU.

Nemamo u Crnoj Gori često priliku da čujemo kako pitanja koja su duboko utkana u strukturu i mentalitet crnogorskog društva, a identitetska pitanja svakako jesu takva, percipiraju renomirani svjetski i evropski naučnici. Danas je na Cetinju bila takva prilika. O identitetskim politikama u Crnoj Gori i šire govorili su, pored uvodničara Srđe Pavlovića i dr Vilijam Riš, dr Siniša Malešević, dr František Šistek, dr Nemanja Batrićević, dr Erik Gordi, Tomislav Marković, dr Šaćir Filandra, dr Ana Stojanovska i mr Janko Ljumović. Učesnici su se posvetili ovoj tematici sa različitih aspekata, fokusirajući se na različite identitete i države, kako bi dali jedan sveobuhvatan kontekst ovog kompleksnog pitanja.

‘’Zagrljaj nacije’’

U uvodnim napomenama ‘’Toplina i teret zagrljaja nacije i kako ga preživjeti’’ Pavlović je kazao da iz iskustva zna da je čovjeku teško da napravi izbor da ga ne ‘’zagrli nacija’’, da bude dio kolektiva koji je topao, zaštitičniki ali koji je opasan i koji disciplinuje.

- Jedna od posljedica toga je da se probudite ujutru i telefon je prestao da zvoni. Vi više nigdje i nikome ne pripadate. To je na početku teško prihvatiti, ali zapravo donosi slobodu- izraza, djelovanja i političkog promišljanja situacije. I iz te pozicije bi bilo korisno promišljati kako da se naši identitetski problemi i dileme prevaziđu, kako da se nađe tačka suživota koja će nam omogućiti da ne mrzimo simbole jedni drugih- objasnio je Pavlović ideje koje su vodile ka organizovanju ovakve konferencije.

‘’Euromajdan/Antimajdan’’

 Profesor sa Džordžija koledža u Sjedinjenim Američkim Državama, Vilijam Riš, govorio je o iskustvima ukrajinskog naroda i borbi protiv represivnih režima, uz osvrt na urbane građanske revolucije, kakva je bila ona na Euromajdanu u Kijevu, na koju je odgovor bio Antimajdan, vođen drugačijim identitetskim i političkim premisama.

Riš se fokusirao na nacionalni identitet koji je, u slučaju ukrajinskog Euromajdana, bio izrazito jak i u jednom trenutku zapravo udaljio ljevicu i radnike od pokreta, a otvorio vrata desnici, što je dovelo do ‘’kidnapovanja’’ ovog pokreta od strane ruskog nacionalizma koji je iskoristio momentum. Euromajdan i Antimajdan, ističe Riš, imaju različite ideologije. Dok Euromajdan promoviše ukrajinsku evropsku budućnost, dotle Antimajdan propagira nasljeđe sovjetske Ukrajine, te bratsku bliskog ukrajinskog, ruskog i bjeloruskog naroda.

 

‘’Živimo u svijetu u kojem dominiraju nacionalizmi’’

Profesor na Univerzitetskom koledžu u Dablinu, Siniša Malešević, u svom predavanju ‘’Veliki mali nacionalizmi: efekti identitetskih politika na britanskim ostrvima i Jugoistočnoj Evropi’’ predstavio je sličnosti i razlike nacionalizama irskog i škotskog naspram balkanskih naroda.

Malešević je istakao da pitanje nacija i nacionalizam proizilaze iz imperijalizma i nasljeđa carstava, što je slučaj sa srpskim nacionalizmom, koji evocira nasljeđe i narative iz doba Nemanjića i Dušanovog carstva. Takođe, dodaje da je nacionalizam kao ideologija izvorno sekularan, čak “paganski”, posmatrano iz perspektive pravoslavne crkve i da je kao takav morao biti integrisan u crkvu, kao što je bio slučaj i sa Grčkom, a posebno Srbijom.

Za razumijevanje nacionalizama malih naroda istakao je tri elementa. Prvi je taj da Balkan stalno ima potrebu da “izvlači” teme i mitove iz srednjeg vijeka i starih perioda, baštineći ideju “velike države” tj ‘’megali ideju’’, kao što je slučaj sa Grčkom, Bugarskom, Srbijom dok recimo, irski i škotski narod baštine drugu vrstu nacionalizma- da država treba da je nezavisna jer je mala i potlačena.

Drugi element o kojem je Malešević pričao je kako se transformišu nacionalizmi i zašto su na Balkanu uglavnom desni. On tu ističe vezu sa konzervativnim ideologijama, crkvom, patrijarhatom, dok za nacionalizme sa britanskih ostrva kaže da su više lijevi u tom smislu.

Treći element koji je proučavao su veze između velikih i malih nacionalizama, odnosno kako se mali nacionalizmi, često defanzivni, ponasaju u prisustvu velikih nacionalizama koji im brane legitimitet.

- Na Balkanu, termin nacionalizam uvijek asocira na nesto loše, ali podsjećam da mi živimo u vremenu u kojem nacionalizam kao ideologija dominira u svijetu, on jeste fenomen vezan za naciju, i mi živimo u nacionalnim drzavama- kazao je Malešević, ali je napomenuo da ipak postoje razlike između vrsta nacionalizama- dok su neki agresivni i konzervativni, drugi su gradjanski ili liberalni.

Komentarišući fenomen litija u Crnoj Gori i kako su lijeve ideje upotrijebljene u desne konzervativne svrhe, Malešević je kazao da uz nacionalizam ide i populizam, koji se obraća narodu i naizgled djeluje kao emancipatorska ideja, a i suštini je duboko konzervativan. Smatra da je srpski nacionalizam u Crnoj Gori definitivno desni i vezan za crkvu, iako se moze konstruisati i kroz neke lijeve kategorije.

 Crkva u Crnoj Gori postala ‘’kičma srpskog nacionalizma’’

 Česki istoričar sa Instituta za istoriju Češke akademije nauka i umjetnosti, Fratišek Šistek se u svom izlaganju ‘’Konstrukcija kolektivnih identiteta u Crnoj Gori od raspada Jugoslavije do danas’’ fokusirao na sadržaj nacionalnih identiteta i mehanizme njihove konstrukcije.

-Kolektivni identiteti, a nacionalni posebno nijesu permanentni već se mijanjaju u vrijeme velikih lomova. Ako se fokusiramo na crnogorsko društvo od 1990-ih do danas, nacionalni identitet se transformisao, posebno od vremena masove upotrebe interneta i društvenih mreža- kazao je Šistek.

Crna Gora je, ističe Šistek, na periferiji uticaja više nacionalnih degenerativnih procesa koji imaju centre van Crne Gore. Tu, kaže, svakako misli na srpski nacionalnizam, jer iz Srbije i Republike Srpske u Crnu Goru stalno dolaze različiti uticaji. Dodaje tu i uticaj hrvatskog nacionalizma na primorju, među katoličkim stanovništvom, uticaj iz Bosne i Hercegovine na Bošnjake, iz Albanije na Albance u Crnoj Gori. A uz sve to, kaže češki istoričar, ostaje permanentno pitanje crnogorskog naroda i njegovog razvoja.

Šistek je kritikovao politiku DPS-a koji je nakon referenduma 2006. godine zanemario rad na identitetu države. Nije se, po njemu, puno radilo na tome da identitetska pitanja poslije 2006. godine budu riješena, već su ta pitanja zanemarena, ostavljena po strani kao prevaziđena, dok je fokus prešao na ekonomiju na primjer. To se, smatra češki istoričar, pokazalo pogrešnim jer su danas identitetska pitanja vruća kao što su bila i 1990-ih.

Sa druge strane, jačala je crkva, i srpski nacionalizam u Crnoj Gori, i to baš u vrijeme DPS-a. Prosrpske partije su se, kako ističe Šistek, nakon referenduma međusobno svađale, diskreditovale i to je iskoristila crkva da, umjesto partija, postane “kičma srpskog nacionalizma.”

- U Crnoj Gori danas nećete naći nekog da kaže da je Srbin iz Crne Gore, a da se ne identifikuje sa crkvom, svi su veoma vezani za crkvu- pojasnio je Šistek.

S druge strane, istakao je da se crnogorski identitet gradi na osnovu građanskog društva, “crnogorstvo” kao nadnacionalna kategorija je tolerantno, može da privuče sebi i druge narode, kao na primjer Bošnjake, odnosno nije isključivo. Podsjetio je Šistek i na termin “dvojni identitet” Crnogoraca što je, napominje, kategorija koja je uglavnom nestala nakon 2006. godine, ali smatra da to jeste bio vid “situacionog nacionalizma”, kada se identitet mijenja sa promjenom sredine.

Češki istoricar napominje da je u Crnoj Gori veliki uticaj političkih partija, koje njeguju svoje biračko tijelo, a jedan od pravaca kako to rade je upravo kroz narativ o identitetu.

 Demokratije nema bez ljudi koji žele da je brane

 Docent na Fakultetu političkih nauka Univerziteta Crne Gore, Nemanja Batrićević u izlaganju ‘’Identitetske politike i demokratsko nazadovanje: studija slučaja Crne Gore’’ posmatrao je vezu između identiteta, identitetskih politika i nacije sa razvojem demokratije i da li na tom polju Crna Gora napreduje ili nazaduje. 

U tom smislu, Batrićević smatra da, ukoliko nazaduje, Crna Gora to čini po šablonu identitetskog rascjepa i to erodira i urušava povjerenje građana u demokratiju. To opet, ističe Batrićević, olakšava liderima da grabe vlast, dok institucije nazaduju. Suštinsko pitanje koje Batrićević navodi je da li na Crnu Goru gledamo kao zasebnu naciju ili dio srpskog korpusa, te da li ona treba da bude nezavisna država s svojim jezikom, simbolima…

Batrićević opominje da demokratije nema bez ljudi koji žele da je brane. Upozorava da u Crnoj Gori postoji plodno tle za dalje nazadovanje, jer značajan broj građana percipira izbore kao nelegitimne na bazi pripadnosti, da je politički sistem ovdje sredstvo drugih grupa protiv njihove, kao i da identitetska mobilizacija rezultuje u značajnoj netrpeljivosti na individualnom nivou.

 

Drugi panel konferencije imao je nešto drugačiji fokus. U svom izlaganju, profesor Univeritetskog koledža u Londonu, Erik Gordi, pažnju je posvetio pitanju kako režimi koriste poricanje kao sredstvo legitimizacije. Pad nadstrešnice u Novom Sadu izrodio je građanski otpor i masovne proteste protiv režima Aleksandra Vučića u Srbiji. Gordi je ovo građansko buđenje posmatrao kroz prizmu režimske propagande koja ga je u svojim medijima promovisala kao ekstremistički, a ljude koje su u njemu učestvovali kao ‘’moralno defektne’’. Navodi da se režim u Srbiji služio diskvalifikovanjem u društvu onih individualaca koje je prepoznao kao opasne. Prateći srpske režimske medije, Gordi se posebno osvrnuo na ‘’Politiku’’ kao ‘’najugledniji’’ i na način na koji su pisali o Dinku Gruhonjiću, profesoru Univerziteta u Novom Sadu i Aleksandru Popovu.

Režim kroz medije kao što je ‘’Politika’’ pokušava da diskvalifikuje pojedince zbog priznavanja genocida u Srebrenici ili priznavanja Kosova kao države, ali i da ih prikaže kao anti-Srbe, boljševike, autonomaše, agente stranih službi i mnogo toga. 

Na izlaganje Erika Gordija, nadovezao se publicista i aktivista Tomislav Marković, koji je posmatrao studentske proteste iz drugog ugla. Marković je u izlaganju ‘’Između Vagnerove i EU zastave: Studentski pokret i identitetske politike’’ kritikovao je skretanje sa inicijalnih zahtjeva studenata i pojavu nacionalizma među učesnicama, kao i upotrebu kontroverznih političkih i vjerskih simbola. 

Marković je istakao da zastava koja se često viđala na studentskim protestima, sa likom Isusa Hrista, je zapravo ona pod kojom su se borili i pripadnici paravojne grupe Vagner u Ukrajini, te da su sa tom zastavom student, paradoksalno, išli do Strazbura.

- Pored navedenih univerzalističkih zahtjeva, u studentskom pokretu su se pojavile i nacionalističke ideje koje su razorile Jugoslaviju, ideje na kojima je utemeljen režim Slobodana Miloševića, ali i Aleksandra Vučića. Zaokret udesno posebno je psotao vidljiv na posljednjem, Vidovdanskom protestu u Beogradu- kazao je Marković i pojasnio da je na tom protest Milo Lompar govorio o slobodi u dva kraka: sloboda Republike Srbije i sloboda Republike Srpske i Srba u Crnoj Gori, borbe za srpska nacionalna u Hrvatskoj i za sprski integralizam.

Marković je srpski integralizam nazvao eufemizmom za termin ‘’srpski svet.’’

Profesor Šaćir Filandra, sa Fakulteta političkih nauka Univerziteta u Sarajevu, bavio se sa socio-antropološkog aspekta pitanjem politika identiteta i autentičnim utemeljenjima novih nacija- pitanjem koje je zajedničko i interesantno za cijelo post-jugoslovensko područje.

U predavanju ‘’Debosnizacija Bosne: semiologija i nacionalizam’’ Filandra se fokusirao na tri lokalne zajednice-Sarajevo, Banja Luku i Mostar, koje su različitih etničkih afilijacija. On je istraživao kako su se nacionalne politike reflektovale na lokalnu sredinu, posmatrajući to kroz prizmu promjene imena ulica i ‘’renominacije postojeg nasljeđa.’’

Profesorica Ana Stojanovska sa Fakulteta dramskih umjetnosti u Skoplju i mr Janko Ljumović sa Fakulteta dramskih umjetnosti na Cetinju, pitanje identiteta posmatrali su kroz prizmu pozorišne kulture. Stojanovska je posmatrala promjene estetskog izgleda makedonskog pozorišta između 1994. I 2014. Godine, te kako je politka uticala na pozorišne repertoare, te kako su politički identiteti mijenjali repertor makedonskog pozorišta. 

Profesor na FDU, Janko Ljumović, zaključio je konferenciju izlaganjem ‘’Repertoar kao prostor kulturne redefinicije: savremeno crnogorsko pozorište i identitetska politika.’’ Ljumović je kazao da svaki nacionalni pozorišni sistem čitamo kroz uticaje ideoloških i institucionalnih okolnosti, klasifikujući ih određenije kao autentične umjetničke prakse, individualne autorske i produkcijske prakse koje nastaju izvan politika. Tu je pristuani direktni uticaj politika na repertoar, što je veoma prisutno u regionalnom pozorišnom sistemu, posebno tokom 1990ih. Istakao je i pozorišne politike u sadejstvu sa kulturnom politikom, gdje se političko-ideološki okvir razdvaja i na kraju tu su autonomne pozorišne politike, koje nastaju unutar zone nezavisnog teatra ili dramskog teatra koji nastaje kao prirodan otklon od tradicionalnog.

- Pozorište nije neutralno, već politički svjesno. Određene političke istorijske teme koriste se kao sredstvo za kritiku savremenih društvenih odnosa- istakao je Ljumović.